Ngụy biện chi phí chìm (sunk cost fallacy) trong trading

Chi phí chìm là gì

Chi phí chìm là khoản tiền, thời gian hoặc công sức đã bỏ ra và không lấy lại được, dù bạn quyết định gì tiếp theo. Ngụy biện chi phí chìm (sunk cost fallacy) là khi khoản đã mất đó lại chi phối quyết định hiện tại.

Trong trading, khoản lỗ đang nổi trên lệnh mở, phí giao dịch, spread và swap đã trả là chi phí chìm. Chúng không thay đổi được. Câu hỏi có ý nghĩa duy nhất là: với giá hiện tại, thông tin hiện tại và kế hoạch của mình, lệnh này có còn đáng giữ không?

Nó biểu hiện thế nào khi giao dịch

Các dấu hiệu thường gặp:

• Gồng lệnh lỗ: giữ lệnh vì "đã lỗ nhiều rồi, cắt bây giờ thì phí", không phải vì luận điểm giao dịch còn đúng.
• Dời hoặc xóa stop loss khi giá tiến gần, để tránh biến khoản lỗ nổi thành lỗ thực.
• Nhồi lệnh (averaging down): mở thêm lệnh cùng chiều để "kéo giá vốn", trong khi rủi ro tổng tăng lên.
• Chờ về hòa vốn: mục tiêu thoát lệnh chuyển từ kế hoạch sang mức giá mình đã vào.
• Không bỏ được chiến lược kém hiệu quả vì "đã tốn quá nhiều thời gian học nó".

Với sản phẩm có đòn bẩy như CFD và forex, việc gồng lỗ có thể dẫn đến margin call hoặc stop out, tức hệ thống tự đóng lệnh khi ký quỹ không đủ. Tiền có thể mất rất nhanh, nhanh hơn nhiều so với tốc độ bạn kịp thay đổi suy nghĩ.

Nghiên cứu nói gì

• Arkes và Blumer mô tả hiện tượng người ta tiếp tục đầu tư vào dự án chỉ vì đã bỏ tiền trước đó, kể cả khi triển vọng đã xấu đi.
• Lý thuyết triển vọng của Kahneman và Tversky cho thấy khi đang ở vùng lỗ, người ta có xu hướng chấp nhận rủi ro nhiều hơn để mong gỡ lại.
• Shefrin và Statman gọi xu hướng giữ lệnh lỗ quá lâu và chốt lệnh lãi quá sớm là disposition effect. Xem thêm tại Ngại thua lỗ.
• Thaler với khái niệm "kế toán tâm lý" giải thích vì sao ta coi mỗi lệnh như một tài khoản riêng cần "đóng sổ" ở mức hòa vốn.

Ngụy biện này thường đi cùng thiên kiến neo giá: giá vào lệnh trở thành điểm tham chiếu, dù thị trường không biết và không quan tâm bạn vào ở đâu.

Bài tập: quyết định dựa trên hiện tại

Các bài tập dưới đây giúp nhận ra ngụy biện. Chúng không bảo đảm kết quả giao dịch tốt hơn hay có lợi nhuận.

Câu hỏi "lệnh trắng"

Hãy tự hỏi: nếu hiện giờ không có lệnh nào, ở mức giá này mình có mở lệnh này không, với cùng khối lượng không? Nếu câu trả lời là không, việc giữ lệnh đang dựa vào quá khứ.

Viết điều kiện thoát trước khi vào lệnh

Ghi rõ stop loss, lý do vào lệnh và điều gì sẽ chứng minh lý do đó sai. Khi điều kiện xảy ra, bạn thực hiện theo những gì đã ghi, không thương lượng lại. Cách xác định khối lượng theo mức rủi ro có tại Quản lý rủi ro và trang Công cụ tính toán.

Che giá vào lệnh

Khi đánh giá lại lệnh, che cột giá mở và lãi/lỗ trên màn hình. Chỉ nhìn biểu đồ, cấu trúc giá và kế hoạch.

Nhật ký "tôi giữ vì…"

Mỗi lần giữ lệnh quá điểm dừng dự kiến, ghi lại lý do bằng một câu. Câu bắt đầu bằng "vì đã lỗ…" hoặc "vì muốn hòa vốn…" là dấu hiệu cần dừng lại.

Quy tắc không nhồi lệnh lỗ

Đặt quy tắc cố định: không mở thêm lệnh cùng chiều với lệnh đang lỗ nếu kế hoạch ban đầu không có bước đó.

Liên hệ với các thiên kiến khác

Sau khi cắt lỗ, cảm giác muốn gỡ lại ngay dễ dẫn đến revenge trading. Tuân thủ quy tắc lâu dài là chủ đề của Kỷ luật giao dịch. Bức tranh chung có tại Tâm lý giao dịch.

Câu hỏi thường gặp

Cắt lỗ có phải là thừa nhận mình sai?

Không hẳn. Cắt lỗ là giới hạn thiệt hại khi điều kiện đã định trước xảy ra. Khoản đã mất vẫn mất dù bạn giữ hay đóng lệnh.

Chờ hòa vốn rồi thoát có hợp lý không?

Giá hòa vốn chỉ có ý nghĩa với bạn, không có ý nghĩa với thị trường. Quyết định nên dựa vào kế hoạch và tình hình hiện tại.

Nhồi lệnh lỗ có luôn sai không?

Nếu kế hoạch đã tính trước việc chia khối lượng và tổng rủi ro, đó là chiến lược. Nếu làm để kéo giá vốn vì tiếc tiền, đó là chi phí chìm chi phối quyết định.

Hiểu về ngụy biện này có giúp giao dịch có lãi không?

Không có bảo đảm nào. Hiểu về nó giúp nhận ra lỗi trong cách ra quyết định, còn giao dịch có đòn bẩy vẫn có rủi ro mất tiền.