Ngụy biện con bạc trong trading

Ngụy biện con bạc là gì

Ngụy biện con bạc (gambler's fallacy) là niềm tin rằng sau một chuỗi kết quả giống nhau, kết quả ngược lại "sắp đến". Ví dụ: đồng xu ra mặt ngửa liên tiếp nên lần tung tiếp theo "chắc phải là mặt sấp".

Nếu các lần tung độc lập với nhau, xác suất của lần tiếp theo không đổi. Đồng xu không nhớ những gì đã xảy ra.

Trong trading, ngụy biện này thường xuất hiện ở các dạng:

• "Mình đã thua liên tiếp, lệnh tới chắc chắn thắng, nên vào khối lượng lớn hơn."
• "Giá đã tăng nhiều phiên liền, kiểu gì cũng phải giảm, nên bán."
• "Chiến lược thắng liền mấy lệnh rồi, lệnh sau dễ thua, nên bỏ qua tín hiệu."

Tính độc lập của kết quả

Kết quả độc lập nghĩa là kết quả trước không làm thay đổi xác suất của kết quả sau. Với một chiến lược có xác suất thắng cố định, chuỗi thua dài vẫn có thể xảy ra mà không cần lý do đặc biệt. Chuỗi thua cũng không làm lệnh sau dễ thắng hơn.

Thị trường phức tạp hơn đồng xu. Giá có thể có quán tính hoặc đảo chiều, nhưng điều đó đến từ cung cầu, tin tức và thanh khoản, không đến từ việc chuỗi đã "dài đủ". Muốn biết một chuỗi tăng giá có khả năng đảo chiều hay không, cần dữ liệu và phương pháp kiểm định. Cảm giác "đã đến lúc" không phải là bằng chứng.

Có hiện tượng ngược lại gọi là ngụy biện bàn tay nóng (hot hand fallacy): tin rằng chuỗi thắng sẽ còn tiếp tục. Cả hai đều xuất phát từ việc đọc ý nghĩa vào chuỗi ngẫu nhiên. Phần tự tin sau chuỗi thắng được bàn ở Tự tin quá mức.

Nghiên cứu nói gì

• Tversky và Kahneman mô tả "luật số nhỏ" (law of small numbers): người ta kỳ vọng một mẫu nhỏ phải trông giống tổng thể. Vì vậy, khi thấy chuỗi ngửa liên tiếp, họ cảm thấy sấp "nợ" xuất hiện.
• Các nghiên cứu về người chơi roulette trong sòng bạc thực tế, như của Croson và Sundali, ghi nhận người chơi có xu hướng đặt cược ngược với chuỗi vừa xảy ra.
• Các tài liệu tài chính hành vi liên hệ hiện tượng này với việc nhà đầu tư bán cổ phiếu chỉ vì giá "đã tăng quá lâu". Xem thêm Thiên kiến gần đây và Thiên kiến neo giá.

Vì sao nó nguy hiểm khi có đòn bẩy

Nguy hiểm lớn nhất là tăng khối lượng sau chuỗi thua để "gỡ". Đây là logic của chiến thuật gấp thếp (martingale). Mỗi lần tăng khối lượng, lệnh thua tiếp theo lấy đi phần vốn lớn hơn. Chuỗi thua chỉ cần dài hơn dự tính một chút là tài khoản có thể bị đóng lệnh bắt buộc.

Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh, kể cả khi chiến lược từng có kết quả tốt. Hành vi này gần với Revenge trading, và nếu lặp lại thì đáng đọc Dấu hiệu nghiện trading.

Mô phỏng chuỗi thắng thua

Công cụ dưới đây chạy mô phỏng Monte Carlo cho một chiến lược có mức rủi ro cố định mỗi lệnh. Bạn nhập xác suất thắng, tỷ lệ lời/lỗ và mức rủi ro, công cụ cho thấy kết quả có thể phân tán rộng thế nào và mức sụt giảm vốn (drawdown) có thể sâu đến đâu. Đây là mô hình, không phải dự báo.

Khi xem kết quả, hãy để ý:

• Ngay cả khi xác suất thắng khá cao, chuỗi thua dài vẫn xuất hiện trong nhiều lần chạy.
• Các đường vốn có cùng tham số nhưng có thể khác nhau rất xa.
• Tăng rủi ro mỗi lệnh làm drawdown sâu hơn rõ rệt.

Bài tập thực hành

1. Ghi chuỗi trước khi vào lệnh. Trong nhật ký giao dịch, trước mỗi lệnh hãy ghi kết quả của các lệnh liền trước. Sau đó ghi lý do vào lệnh. Nếu lý do có chữ "vì đã thua/thắng mấy lệnh rồi", hãy đánh dấu lệnh đó.
2. Khóa khối lượng. Đặt quy tắc rủi ro cố định theo phần trăm vốn và không được đổi trong chuỗi thua. Chi tiết xem Quản lý rủi ro.
3. Thử với dữ liệu ngẫu nhiên. Tung đồng xu nhiều lần và ghi lại. Bạn sẽ thấy chuỗi dài xuất hiện thường hơn trực giác nghĩ.
4. Dừng theo quy tắc, không theo cảm giác. Đặt trước giới hạn lỗ trong ngày. Khi chạm giới hạn thì nghỉ, không vào lệnh "gỡ".
5. Luyện trên demo. Áp dụng các quy tắc trên trong tài khoản demo trước khi dùng tiền thật.

Những bài tập này giúp quyết định nhất quán hơn. Chúng không đảm bảo lợi nhuận. Xem thêm Kỷ luật giao dịch và Quy trình và kết quả.

Câu hỏi thường gặp

Thua liên tiếp thì lệnh sau có dễ thắng hơn không?

Không. Nếu kết quả độc lập, xác suất của lệnh sau không thay đổi vì chuỗi trước đó.

Giá tăng nhiều phiên liền có phải sắp đảo chiều?

Không thể kết luận chỉ từ độ dài chuỗi. Cần phân tích dữ liệu, bối cảnh và có kế hoạch quản lý rủi ro.

Gấp thếp sau khi thua có giúp gỡ lại không?

Gấp thếp làm rủi ro tăng nhanh. Một chuỗi thua dài có thể làm mất phần lớn hoặc toàn bộ vốn.

Kết quả mô phỏng có phải dự báo không?

Không. Đó là mô hình cho thấy khoảng kết quả có thể xảy ra với các giả định bạn nhập.

Làm sao biết mình đang mắc ngụy biện con bạc?

Hãy xem lại nhật ký giao dịch. Nếu bạn thường đổi khối lượng hoặc hướng lệnh chỉ vì kết quả các lệnh trước, đó là dấu hiệu rõ ràng.