Loss aversion là gì
Loss aversion (tâm lý sợ thua lỗ, ngại lỗ) là xu hướng cảm thấy nỗi đau khi mất tiền mạnh hơn niềm vui khi được một khoản tiền tương đương. Mất một khoản tiền thường gây khó chịu nhiều hơn so với cảm giác dễ chịu khi được đúng khoản đó.
Khái niệm này đến từ nghiên cứu của Daniel Kahneman và Amos Tversky về cách con người ra quyết định khi có rủi ro. Phát hiện này đã được lặp lại trong nhiều thí nghiệm. Nó không phải lỗi riêng của trader mà là đặc điểm chung của cách não người đánh giá được và mất.
Trong trading, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cách bạn đóng lệnh. Xem thêm bối cảnh chung tại Tâm lý giao dịch.
Sẵn sàng thử trên tài khoản thật hoặc demo?
Liên kết đối tác · giao dịch có rủi ro thua lỗ cao
Lý thuyết triển vọng, giải thích đơn giản
Prospect theory (lý thuyết triển vọng) của Kahneman và Tversky mô tả cách người ta thực sự lựa chọn, khác với mô hình "người hoàn toàn lý trí". Có ba ý chính cần nắm:
- Điểm tham chiếu. Người ta không đánh giá tổng tài sản mà đánh giá được hay mất so với một mốc. Với trader, mốc đó thường là giá vào lệnh.
- Ngại lỗ. Phần thua lỗ so với điểm tham chiếu "nặng" hơn phần lãi cùng độ lớn.
- Thái độ với rủi ro đổi chiều. Khi đang lãi, người ta có xu hướng tránh rủi ro: muốn chốt ngay để giữ phần chắc chắn. Khi đang lỗ, người ta lại sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn hơn để có cơ hội về hòa vốn.
Ý cuối là gốc rễ của hành vi mà trader nào cũng gặp.
Disposition effect: cầm lệnh lỗ, cắt lệnh lãi sớm
Disposition effect là tên mà Hersh Shefrin và Meir Statman đặt cho xu hướng bán tài sản đang lãi quá sớm và giữ tài sản đang lỗ quá lâu. Terrance Odean sau đó phân tích dữ liệu tài khoản môi giới của nhà đầu tư cá nhân và thấy hiện tượng này xuất hiện rõ: nhà đầu tư chốt lãi thường xuyên hơn cắt lỗ, và những cổ phiếu họ đã bán có lãi về sau không hề kém hơn những cổ phiếu lỗ mà họ giữ lại.
Trong giao dịch có đòn bẩy, biểu hiện thường gặp là:
- Dời hoặc xóa stop-loss (lệnh cắt lỗ tự động) khi giá tiến gần đến nó.
- Đóng lệnh lãi ngay khi thấy chút lợi nhuận, vì sợ "mất phần đã có".
- Nhồi thêm lệnh vào vị thế đang lỗ để kéo giá trung bình về gần giá hiện tại.
- Tự nói "chờ về hòa vốn rồi đóng", dù lý do vào lệnh ban đầu đã không còn.
Vì sao điều này gây hại
Khi lãi bị cắt ngắn còn lỗ được để chạy dài, khoản lỗ trung bình có xu hướng lớn hơn khoản lãi trung bình. Kết quả có thể là thua lỗ dù tỷ lệ lệnh thắng trông có vẻ cao.
Với CFD và forex có đòn bẩy, một lệnh lỗ không được cắt có thể làm mất tiền rất nhanh, đến mức chạm stop-out (sàn tự đóng lệnh khi ký quỹ không đủ). Thị trường không biết và không quan tâm giá vào lệnh của bạn. Tìm hiểu cách giới hạn rủi ro trên mỗi lệnh tại Quản lý rủi ro.
Các thiên kiến đi kèm
Ngại lỗ hiếm khi xuất hiện riêng lẻ. Nó thường đi cùng:
- Ngụy biện chi phí chìm: giữ lệnh vì "đã lỗ nhiều thế này rồi".
- Thiên kiến neo giá: coi giá vào lệnh là mức giá "đúng".
- Thiên kiến xác nhận: chỉ tìm tin ủng hộ lệnh đang lỗ.
- Revenge trading: vào lệnh vội để gỡ sau khi buộc phải cắt lỗ.
Bài tập thực hành
Các bài tập dưới đây giúp bạn nhận ra hành vi của mình. Chúng không bảo đảm lợi nhuận; mục đích là làm quyết định nhất quán và có kiểm soát hơn.
Viết kế hoạch thoát lệnh trước khi vào lệnh
Trước mỗi lệnh, ghi rõ: lý do vào, mức stop-loss, mức chốt lời hoặc điều kiện thoát, và số tiền tối đa chấp nhận mất. Đặt stop-loss trên nền tảng ngay khi mở lệnh. Quyết định khi còn bình tĩnh thường tốt hơn quyết định khi đang nhìn số lỗ nhảy.
Câu hỏi "lệnh mới"
Với lệnh đang mở, hỏi: "Nếu chưa có lệnh này, lúc này tôi có mở nó với khối lượng như vậy không?" Nếu câu trả lời là không, việc tiếp tục giữ thường là do điểm tham chiếu chứ không phải do phân tích.
Ghi lý do mỗi lần đóng lệnh
Trong nhật ký giao dịch, đánh dấu mỗi lệnh đóng theo lý do: đúng kế hoạch, chốt sớm vì sợ, dời stop, đóng do stop-out. Sau một loạt lệnh, so sánh khoản lãi trung bình với khoản lỗ trung bình. Nếu lỗ trung bình lớn hơn rõ rệt, đó là dấu hiệu của disposition effect.
Quy tắc không dời stop theo hướng xấu
Cho phép dời stop-loss chỉ theo hướng giảm rủi ro, không bao giờ theo hướng nới rộng khoản lỗ. Ghi quy tắc này vào kế hoạch và kiểm tra mỗi tuần. Xem thêm tại Kỷ luật giao dịch.
Đánh giá theo quy trình, không theo từng lệnh
Một lệnh cắt lỗ đúng kế hoạch là quyết định đúng, kể cả khi giá sau đó quay lại. Cách nhìn này được trình bày tại Quy trình và kết quả.
Luyện trên tài khoản demo
Thực hành đặt stop-loss và thoát lệnh theo kế hoạch trên tài khoản demo giúp làm quen thao tác. Cần nhớ cảm xúc khi dùng tiền thật mạnh hơn nhiều, nên kết quả demo không phản ánh đầy đủ hành vi thật.
Khi nào nên dừng lại
Nếu bạn thường xuyên xóa stop-loss, nạp thêm tiền để giữ lệnh lỗ, hoặc mất ngủ vì vị thế đang mở, hãy tạm ngừng giao dịch. Đọc thêm Dấu hiệu nghiện trading và Căng thẳng và giấc ngủ. Về khía cạnh pháp lý của giao dịch forex tại Việt Nam, xem Pháp lý và an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Loss aversion có phải lúc nào cũng xấu?
Không hẳn. Sự thận trọng với thua lỗ giúp tránh rủi ro quá mức. Vấn đề nảy sinh khi nó khiến bạn giữ lệnh lỗ để né cảm giác phải chấp nhận mất tiền.
Disposition effect khác loss aversion thế nào?
Loss aversion là cảm giác: mất đau hơn được. Disposition effect là hành vi sinh ra từ cảm giác đó: chốt lãi sớm, giữ lỗ lâu.
Đặt stop-loss có loại bỏ được thiên kiến này không?
Stop-loss giúp thực thi kế hoạch, nhưng chỉ khi bạn không dời hay xóa nó. Thiên kiến vẫn còn; công cụ chỉ hạn chế tác động của nó.
Gồng lỗ chờ hòa vốn có sai không?
Chờ hòa vốn là lấy giá vào lệnh làm lý do quyết định, trong khi giá vào lệnh không ảnh hưởng đến diễn biến thị trường. Với đòn bẩy, giữ lệnh lỗ có thể làm mất tiền rất nhanh.
Làm các bài tập tâm lý có giúp tôi có lãi không?
Không có gì bảo đảm điều đó. Các bài tập giúp quyết định nhất quán hơn và kiểm soát rủi ro tốt hơn, nhưng giao dịch CFD và forex vẫn có thể thua lỗ.