Tư duy quy trình và kết quả trong trading

Process vs outcome: vấn đề nằm ở đâu

Mỗi lệnh có hai phần tách rời: quy trình (bạn đã quyết định thế nào) và kết quả (lệnh lãi hay lỗ). Thị trường có yếu tố ngẫu nhiên, nên một quyết định hợp lý vẫn có thể lỗ, và một quyết định cẩu thả vẫn có thể lãi.

Nghiên cứu về thiên kiến kết quả (outcome bias) của Baron và Hershey cho thấy người ta thường chấm điểm một quyết định dựa trên kết quả của nó, kể cả khi đã biết đủ thông tin để đánh giá quyết định một cách độc lập. Annie Duke gọi thói quen này là "resulting": lấy kết quả để phán xét quyết định.

Đi kèm là thiên kiến nhìn lại (hindsight bias), được Fischhoff mô tả: sau khi biết chuyện gì đã xảy ra, ta tin rằng mình "đáng lẽ đã biết trước". Hệ quả cho trader là rút ra bài học sai từ từng lệnh riêng lẻ.

Tư duy xác suất là gì

Tư duy xác suất nghĩa là coi mỗi lệnh là một lần thử trong một chuỗi dài, không phải một phán quyết đúng hay sai. Một phương pháp chỉ có thể được đánh giá qua một tập lệnh đủ lớn, được thực hiện nhất quán.

Vài hệ quả thực tế:

• Một lệnh lỗ không chứng minh phương pháp sai. Một lệnh lãi cũng không chứng minh phương pháp đúng.
• Chuỗi thắng hoặc thua liên tiếp vẫn xảy ra ngay cả với một cách làm nhất quán. Xem thêm Ngụy biện con bạc và Thiên kiến gần đây.
• Nếu bạn thay đổi quy tắc sau mỗi lần lỗ, bạn không bao giờ có đủ dữ liệu để biết quy tắc nào hiệu quả.

Tư duy xác suất không làm giảm rủi ro. Giao dịch forex và CFD có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh, kể cả khi bạn tuân thủ quy trình.

Đánh giá lệnh thắng thua: bảng phân loại

Thay vì hỏi "lãi hay lỗ?", hãy đặt mỗi lệnh vào bảng dưới đây.

Ô "quy trình kém, kết quả tốt" cần chú ý nhất. Lệnh lãi nhờ bỏ qua stop-loss hoặc tăng khối lượng ngoài kế hoạch dễ dẫn tới tự tin quá mức.

Mẫu tự đánh giá sau mỗi lệnh

Ghi các mục sau trước khi xem lãi lỗ, hoặc che cột lãi lỗ khi chấm điểm:

Trước khi vào lệnh

• Setup thuộc kế hoạch nào? Điều kiện vào lệnh đã đủ chưa?
• Điểm vào, stop-loss (lệnh cắt lỗ) và mục tiêu được xác định ở đâu, vì sao?
• Khối lượng được tính theo mức rủi ro đã định chưa? Có thể kiểm tra bằng Công cụ tính toán.
• Trạng thái lúc vào lệnh: bình tĩnh, vội vàng, muốn gỡ lỗ?

Trong khi giữ lệnh

• Có dời stop-loss ra xa hoặc đóng lệnh sớm ngoài kế hoạch không?
• Thay đổi nào có lý do ghi được thành lời, thay đổi nào do cảm xúc?

Sau khi đóng lệnh

• Chấm quy trình: tuân thủ toàn bộ / tuân thủ một phần / không tuân thủ.
• Xếp lệnh vào ô tương ứng trong bảng phân loại.
• Ghi một điều cần giữ hoặc cần sửa, chỉ liên quan đến quy trình.

Bài tập thực hành

Bài tập che kết quả. Chọn các lệnh cũ trong nhật ký, che cột lãi lỗ, chấm điểm quy trình. Sau đó mở ra và so sánh. Nếu điểm chấm thay đổi khi bạn biết kết quả, đó là dấu hiệu của thiên kiến kết quả.

Bài tập viết trước. Trước khi vào lệnh, viết vài dòng: lý do, điểm sai thì thoát, rủi ro chấp nhận. Khi đánh giá, chỉ so với những dòng đã viết, không so với diễn biến giá sau đó.

Bài tập đánh giá theo lô. Không sửa quy tắc sau từng lệnh. Gom một nhóm lệnh cùng setup rồi mới xem xét tỷ lệ tuân thủ và kết quả tổng.

Bài tập "nếu biết trước". Với mỗi lệnh lỗ, hỏi: thông tin nào có sẵn lúc ra quyết định, thông tin nào chỉ xuất hiện sau? Chỉ thông tin có sẵn mới dùng để đánh giá quyết định.

Giới hạn của tư duy quy trình

Tư duy quy trình giúp đánh giá trung thực hơn, không đảm bảo lợi nhuận. Một quy trình được tuân thủ đầy đủ vẫn có thể là quy trình không có lợi thế. Vì vậy cần cả hai: kỷ luật thực hiện và việc kiểm tra định kỳ xem phương pháp có còn hợp lý không. Đọc thêm Kỷ luật giao dịch, Quản lý rủi ro và Tâm lý giao dịch.

Câu hỏi thường gặp

Tư duy quy trình có nghĩa là bỏ qua lãi lỗ không?

Không. Lãi lỗ vẫn quan trọng, nhưng được xem trên tập lệnh lớn. Từng lệnh riêng lẻ được đánh giá theo việc tuân thủ kế hoạch.

Làm sao biết lệnh lỗ là do không may hay do quy trình kém?

Đối chiếu với ghi chú viết trước khi vào lệnh. Nếu bạn làm đúng những gì đã viết, đó thường là biến động ngẫu nhiên. Nếu có bước bị bỏ qua, đó là lỗi quy trình.

Lệnh lãi nhưng phá quy tắc thì xử lý thế nào?

Ghi nhận là lỗi quy trình như một lệnh lỗ. Lợi nhuận từ việc phá quy tắc dễ khiến bạn lặp lại hành vi đó.

Khi nào nên thay đổi phương pháp?

Khi đã có đủ lệnh được thực hiện nhất quán để đánh giá, không phải sau một lệnh hay một chuỗi ngắn. Nếu đang trong chuỗi lỗ, xem Vượt qua chuỗi thua.

Tư duy quy trình có giúp tôi kiếm tiền không?

Không có cam kết nào như vậy. Nó giúp bạn học đúng từ dữ liệu của mình. Giao dịch có đòn bẩy vẫn có thể gây thua lỗ nhanh.