Margin chứng khoán: vay ký quỹ, call margin và bán giải chấp

Margin chứng khoán là gì

Margin chứng khoán, hay giao dịch ký quỹ, là việc nhà đầu tư vay tiền của công ty chứng khoán để mua thêm cổ phiếu. Toàn bộ cổ phiếu trong tài khoản, kể cả phần mua bằng tiền vay, trở thành tài sản bảo đảm cho khoản vay.

Margin là một dạng đòn bẩy. Khi giá tăng, lãi tính trên vốn tự có lớn hơn so với khi không vay. Khi giá giảm, lỗ cũng lớn hơn theo cùng cơ chế, và bạn vẫn phải trả lãi vay. Giao dịch dùng đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh, kể cả mất phần lớn vốn ban đầu.

Nếu bạn mới làm quen với thị trường, hãy đọc trước Chứng khoán Việt Nam và Mở tài khoản chứng khoán.

Ai được cho vay margin và cổ phiếu nào được vay

Giao dịch ký quỹ được thực hiện qua tài khoản ký quỹ tại công ty chứng khoán (CTCK). CTCK cần được phép cung cấp nghiệp vụ này theo quy định của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN). Quy trình gồm ba lớp:

• Quy định chung: UBCKNN đặt khung điều kiện cho cổ phiếu được ký quỹ và các tỷ lệ tối thiểu.
• Danh sách của sở giao dịch: HOSE và HNX định kỳ công bố danh sách chứng khoán không đủ điều kiện giao dịch ký quỹ.
• Danh mục của từng CTCK: mỗi công ty tự chọn mã cho vay, mức cho vay và lãi suất, trong giới hạn của quy định.

Vì vậy, cùng một mã cổ phiếu có thể được vay ở CTCK này nhưng không được vay ở CTCK khác, hoặc được vay với tỷ lệ khác nhau. Các con số cụ thể, như tỷ lệ tối thiểu theo luật, danh sách loại trừ hiện hành và mức của CTCK, bạn cần kiểm tra trên trang chính thức của UBCKNN, HOSE, HNX và trong hợp đồng ký quỹ của mình. Trang này không nêu các con số đó.

Các thỏa thuận "margin ngoài", tức vay qua cá nhân hoặc hợp đồng hợp tác đầu tư ngoài tài khoản ký quỹ chính thức, không có cùng cơ chế giám sát. Rủi ro tranh chấp của những thỏa thuận này cao hơn nhiều.

Các tỷ lệ cần biết

Công thức cơ bản:

Tỷ lệ ký quỹ = (Giá trị tài sản − Dư nợ) / Giá trị tài sản

Trong đó, giá trị tài sản là giá trị thị trường của cổ phiếu ký quỹ (theo giá CTCK dùng để tính) cộng với tiền mặt trong tài khoản. Dư nợ là gốc vay cộng lãi đã phát sinh.

Một số CTCK dùng cách tính hơi khác, ví dụ áp tỷ lệ cho vay riêng theo từng mã hoặc khống chế giá tính tài sản. Hãy xem công thức chính xác trong hợp đồng của bạn.

Call margin và bán giải chấp

Call margin là thông báo của CTCK khi tỷ lệ ký quỹ xuống dưới mức duy trì. Bạn sẽ được yêu cầu nộp thêm tiền, nộp thêm chứng khoán ký quỹ hoặc tự bán bớt cổ phiếu để đưa tỷ lệ về mức an toàn trong thời hạn hợp đồng quy định.

Bán giải chấp (force sell) xảy ra khi tỷ lệ chạm mức xử lý, hoặc khi bạn không bổ sung kịp sau call margin. CTCK có quyền bán cổ phiếu trong tài khoản mà không cần chờ bạn đồng ý. Lệnh thường được đặt ở mức giá đủ để khớp nhanh, nên giá bán có thể thấp hơn giá bạn mong muốn.

Giá cổ phiếu tại đó tài khoản chạm một ngưỡng (khi danh mục chỉ có một mã và không có tiền mặt) được tính như sau:

Giá ngưỡng = Dư nợ / (Số cổ phiếu × (1 − Tỷ lệ ngưỡng))

Bạn có thể nhập số liệu của mình vào công cụ dưới đây để xem tỷ lệ ký quỹ hiện tại và mức giá tại đó xảy ra call margin và bán giải chấp:

Lãi suất margin tính thế nào

Lãi suất margin do từng CTCK công bố, thường tính theo ngày trên dư nợ thực tế. Những điểm cần xem trong biểu phí:

• Lãi suất trong hạn và lãi suất quá hạn (thường cao hơn).
• Thời hạn mỗi khoản vay, điều kiện gia hạn và phí gia hạn nếu có.
• Lãi tính từ ngày nào: từ ngày giải ngân hay từ ngày khớp lệnh.
• Lãi được cộng vào dư nợ ra sao, vì phần lãi này làm tỷ lệ ký quỹ giảm dần theo thời gian.

Lãi vay là chi phí cố định. Lãi vẫn phát sinh mỗi ngày dù giá cổ phiếu đứng yên hay giảm. Để so sánh với chi phí vốn khác, xem Lãi suất & kinh tế VN.

Rủi ro đặc thù của thị trường Việt Nam

• Biên độ giá: khi cổ phiếu giảm sàn liên tiếp và không có người mua, lệnh bán giải chấp có thể không khớp. Tài khoản tiếp tục bị lỗ. Xem Lô, bước giá, biên độ.
• Chu kỳ thanh toán: cổ phiếu vừa mua chưa về tài khoản thì chưa bán được. Nếu giá giảm mạnh trong thời gian này, bạn không thể chủ động cắt lỗ. Xem Giờ giao dịch và chu kỳ thanh toán.
• Thay đổi danh mục: một mã có thể bị loại khỏi danh sách ký quỹ, hoặc bị giảm tỷ lệ cho vay. Khi đó tỷ lệ ký quỹ của bạn giảm ngay, dù giá không đổi.
• Lỗ vượt vốn: trong trường hợp xấu, tiền bán cổ phiếu không đủ trả nợ. Bạn vẫn còn nợ CTCK phần chênh lệch.
• Bán dây chuyền: khi nhiều tài khoản cùng bị force sell, áp lực bán có thể đẩy giá giảm thêm.

Những nguyên tắc chung về giới hạn rủi ro có tại Quản lý rủi ro và Tâm lý giao dịch. Thông tin về thuế khi bán cổ phiếu có tại Thuế chứng khoán.

Margin cổ phiếu khác với ký quỹ trong CFD và forex tại các nhà môi giới nước ngoài. Về khía cạnh pháp lý của các sàn đó, xem Pháp lý và an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Vay margin chứng khoán có cần thế chấp tài sản khác không?

Không bắt buộc. Cổ phiếu và tiền trong tài khoản ký quỹ chính là tài sản bảo đảm. Bạn có thể nộp thêm tiền hoặc chứng khoán được chấp nhận để nâng tỷ lệ.

Bị call margin thì phải làm gì?

Bạn có ba cách: nộp thêm tiền, nộp thêm chứng khoán ký quỹ hoặc bán bớt cổ phiếu, trong thời hạn ghi trong hợp đồng. Nếu không bổ sung kịp, CTCK có thể bán giải chấp.

Lãi suất margin ở đâu là chính xác?

Ở biểu phí và hợp đồng ký quỹ hiện hành của CTCK bạn dùng. Mức này có thể thay đổi, nên hãy kiểm tra lại trước khi vay.

Có thể lỗ nhiều hơn số tiền mình bỏ vào không?

Có. Nếu giá giảm nhanh và lệnh bán không khớp kịp, tiền bán cổ phiếu có thể không đủ trả nợ. Phần thiếu vẫn là khoản nợ của bạn.

Tại sao tỷ lệ ký quỹ giảm dù giá không đổi?

Có hai lý do thường gặp: lãi vay được cộng dồn vào dư nợ, hoặc CTCK giảm tỷ lệ cho vay hay loại mã cổ phiếu đó khỏi danh mục ký quỹ.