Trái phiếu chính phủ và trái phiếu doanh nghiệp

Trái phiếu là gì

Trái phiếu là giấy nợ. Người mua trái phiếu cho tổ chức phát hành vay tiền. Đổi lại, tổ chức phát hành cam kết trả lãi theo kỳ và trả lại tiền gốc khi đáo hạn.

Một số thuật ngữ cần biết:

• Mệnh giá: số tiền gốc ghi trên trái phiếu, được trả lại khi đáo hạn.
• Lãi coupon: lãi suất danh nghĩa tính trên mệnh giá, trả theo kỳ.
• Kỳ hạn: thời gian từ ngày phát hành đến ngày đáo hạn.
• Lợi suất (yield): mức sinh lời thực tế nếu mua ở giá hiện tại và giữ đến đáo hạn. Lợi suất khác lãi coupon khi giá trái phiếu khác mệnh giá.
• Tài sản bảo đảm: tài sản mà tổ chức phát hành dùng để đảm bảo khoản nợ, nếu có.

Các thuật ngữ khác có tại trang Thuật ngữ tài chính.

Trái phiếu chính phủ

Trái phiếu chính phủ do Nhà nước phát hành thông qua Kho bạc Nhà nước để huy động vốn cho ngân sách. Khả năng trả nợ của nhà phát hành thường được đánh giá cao hơn so với doanh nghiệp. Vì vậy lãi suất trái phiếu chính phủ thường thấp hơn trái phiếu doanh nghiệp có cùng kỳ hạn.

Cá nhân mua trái phiếu chính phủ ở đâu

Trái phiếu chính phủ được đấu thầu phát hành trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Thành viên tham gia đấu thầu chủ yếu là ngân hàng, công ty chứng khoán và các tổ chức tài chính. Nhà đầu tư cá nhân thường tiếp cận theo các cách sau:

• Mua trên thị trường thứ cấp qua tài khoản tại công ty chứng khoán. Xem Mở tài khoản chứng khoán.
• Mua chứng chỉ quỹ trái phiếu do công ty quản lý quỹ phát hành. Xem ETF và chứng chỉ quỹ.

Quy định về giá trị giao dịch tối thiểu, phí và cách đặt lệnh có thể thay đổi. Hãy kiểm tra điều kiện hiện hành trên trang của HNX và tại công ty chứng khoán của bạn.

Rủi ro của trái phiếu chính phủ

Rủi ro vỡ nợ thấp không có nghĩa là không có rủi ro:

• Rủi ro lãi suất: khi lãi suất thị trường tăng, giá trái phiếu đang lưu hành giảm. Bán trước hạn có thể bị lỗ.
• Rủi ro thanh khoản: không phải lúc nào cũng có người mua ngay ở giá mong muốn.
• Rủi ro lạm phát: lãi cố định có thể thấp hơn tốc độ tăng giá cả.

Trái phiếu doanh nghiệp

Trái phiếu doanh nghiệp do công ty phát hành để vay vốn. Lãi suất thường cao hơn trái phiếu chính phủ vì người mua chịu rủi ro doanh nghiệp không trả được nợ.

Bài học từ giai đoạn biến động gần đây

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam đã trải qua giai đoạn biến động mạnh. Một số tổ chức phát hành chậm trả lãi, chậm trả gốc hoặc phải đàm phán gia hạn với người sở hữu trái phiếu. Nhiều nhà đầu tư cá nhân mua trái phiếu qua kênh bán lẻ mà không hiểu rõ sản phẩm, có người nhầm trái phiếu với tiền gửi ngân hàng.

Những điểm cần rút ra:

• Trái phiếu doanh nghiệp không phải tiền gửi. Bảo hiểm tiền gửi không áp dụng cho trái phiếu.
• Lãi suất cao thường đi kèm rủi ro cao.
• Nhân viên bán hàng của ngân hàng hay công ty chứng khoán không phải là người bảo lãnh khoản nợ.
• Tài sản bảo đảm có thể khó định giá hoặc khó xử lý khi doanh nghiệp gặp khó khăn.

Phát hành riêng lẻ và phát hành ra công chúng

• Phát hành riêng lẻ: chào bán cho nhóm nhà đầu tư hạn chế. Pháp luật hiện hành giới hạn người được mua loại trái phiếu này, chủ yếu là nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Thông tin công bố ít hơn.
• Phát hành ra công chúng: phải được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN, SSC) chấp thuận, có bản cáo bạch và yêu cầu công bố thông tin chặt chẽ hơn.

Điều kiện để được công nhận là nhà đầu tư chuyên nghiệp do pháp luật chứng khoán quy định và có thể thay đổi. Hãy kiểm tra quy định hiện hành trên trang của UBCKNN.

Kiểm tra trước khi mua

Trước khi mua, hãy đọc kỹ điều khoản về lãi suất (cố định hay thả nổi), lịch trả lãi, quyền mua lại trước hạn của tổ chức phát hành và thứ tự ưu tiên thanh toán khi doanh nghiệp phá sản.

Lãi suất trái phiếu và giá trái phiếu

Giá trái phiếu và lợi suất đi ngược chiều nhau. Khi lãi suất chung của nền kinh tế tăng, trái phiếu cũ với coupon thấp kém hấp dẫn hơn, nên giá giảm. Khi lãi suất chung giảm, giá trái phiếu cũ tăng.

Kỳ hạn càng dài thì giá càng nhạy với thay đổi lãi suất. Vì vậy trái phiếu dài hạn biến động giá mạnh hơn trái phiếu ngắn hạn.

Lãi suất trái phiếu chính phủ thường được dùng làm mốc tham chiếu cho các khoản vay và trái phiếu khác. Số liệu lợi suất và kết quả đấu thầu được công bố trên trang của HNX. Bối cảnh lãi suất chung có tại trang Lãi suất & kinh tế VN.

Xếp hạng tín nhiệm

Xếp hạng tín nhiệm là đánh giá của tổ chức chuyên môn về khả năng trả nợ của tổ chức phát hành hoặc của từng đợt trái phiếu. Mức xếp hạng cao hơn cho thấy rủi ro vỡ nợ được đánh giá thấp hơn.

Khi đọc xếp hạng, cần lưu ý:

• Xếp hạng là ý kiến, không phải cam kết. Doanh nghiệp được xếp hạng tốt vẫn có thể gặp khó khăn.
• Xem ngày phát hành báo cáo. Xếp hạng cũ có thể không còn phản ánh tình hình hiện tại.
• Phân biệt xếp hạng doanh nghiệp và xếp hạng đợt trái phiếu.
• Tổ chức xếp hạng tại Việt Nam phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép. Hãy kiểm tra danh sách hiện hành trên trang của Bộ Tài chính hoặc UBCKNN.

Trái phiếu trong danh mục đầu tư

Đầu tư trái phiếu có thể phù hợp với người cần dòng tiền đều hơn cổ phiếu. Tuy vậy, mỗi loại trái phiếu có mức rủi ro khác nhau. So sánh với các kênh khác tại Tiết kiệm, đầu tư, vay và Gửi tiết kiệm.

Một số nguyên tắc chung:

• Không dồn toàn bộ vốn vào trái phiếu của một tổ chức phát hành.
• Chỉ dùng số tiền bạn có thể giữ đến đáo hạn, vì bán trước hạn có thể bị lỗ hoặc khó tìm người mua.
• Lãi trái phiếu có thể chịu thuế. Xem Thuế chứng khoán và kiểm tra với cơ quan thuế.
• Đọc thêm về Quản lý rủi ro và Pháp lý và an toàn.

Trang này chỉ cung cấp thông tin chung, không phải lời khuyên mua hay bán trái phiếu nào.

Câu hỏi thường gặp

Trái phiếu chính phủ có an toàn tuyệt đối không?

Không. Rủi ro vỡ nợ được đánh giá thấp, nhưng giá vẫn biến động theo lãi suất. Bán trước hạn có thể bị lỗ.

Trái phiếu doanh nghiệp có được bảo hiểm như tiền gửi không?

Không. Trái phiếu là khoản cho doanh nghiệp vay. Nếu doanh nghiệp không trả được nợ, người mua có thể mất một phần hoặc toàn bộ tiền.

Mua trái phiếu ở đâu?

Qua tài khoản tại công ty chứng khoán, hoặc gián tiếp qua quỹ trái phiếu. Trái phiếu phát hành ra công chúng có thông tin trên trang của UBCKNN và HNX.

Lãi suất trái phiếu cao có nghĩa là tốt hơn?

Không nhất thiết. Lãi suất cao thường phản ánh rủi ro cao hơn. Hãy xem tình hình tài chính, tài sản bảo đảm và xếp hạng tín nhiệm của tổ chức phát hành.

Làm sao kiểm tra một trái phiếu có thật?

Đối chiếu mã trái phiếu và thông tin đợt phát hành trên trang của HNX và VSDC. Nếu không tìm thấy thông tin, hãy dừng lại và hỏi cơ quan quản lý.

Cá nhân có mua được trái phiếu phát hành riêng lẻ không?

Pháp luật hiện hành giới hạn người mua, chủ yếu là nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Hãy kiểm tra điều kiện hiện hành trên trang của UBCKNN.