Recency bias: thiên kiến gần đây trong trading

Recency bias là gì

Recency bias (thiên kiến gần đây) là xu hướng coi những sự kiện mới xảy ra quan trọng hơn mức chúng thực sự có. Trong trading, đó thường là vài lệnh vừa đóng hoặc nhịp giá mới nhất trên biểu đồ.

Tâm lý học hành vi giải thích hiện tượng này bằng heuristic sẵn có (availability heuristic) mà Kahneman và Tversky mô tả. Heuristic là lối tắt tư duy: điều gì dễ nhớ ra thì ta dễ cho là phổ biến hoặc có khả năng xảy ra. Ký ức mới luôn dễ nhớ nhất, nên nó chiếm phần lớn sự chú ý.

Nghiên cứu về "luật số nhỏ" (law of small numbers) cũng chỉ ra rằng con người hay tin một mẫu nhỏ phản ánh đúng toàn bộ. Với trader, điều này có nghĩa là một chuỗi lệnh ngắn dễ bị xem như bằng chứng về chất lượng của cả chiến lược.

Recency bias xuất hiện thế nào khi giao dịch

Đây là một trong những sai lầm tâm lý trader phổ biến, và nó thường đi kèm các bias trong trading khác.

• Bỏ chiến lược sau vài lệnh thua. Trader đổi phương pháp dù mẫu lệnh quá nhỏ để kết luận điều gì.
• Tăng khối lượng sau vài lệnh thắng. Cảm giác "đang vào guồng" dẫn đến tự tin quá mức.
• Ngoại suy nhịp giá gần nhất. Giá vừa tăng mạnh thì cho rằng sẽ tăng tiếp, bỏ qua bối cảnh trên khung thời gian lớn hơn.
• Đánh giá rủi ro theo giai đoạn yên ắng. Sau một thời gian biến động thấp, trader nới stop loss hoặc dùng đòn bẩy cao hơn như thể biến động sẽ thấp mãi.

Ngụy biện con bạc là chiều ngược lại: tin rằng sau nhiều lệnh thua thì "sắp đến lượt thắng". Cả hai đều xuất phát từ việc đọc quá nhiều ý nghĩa vào chuỗi kết quả ngắn. Xem thêm tại Ngụy biện con bạc.

Vì sao điều này nguy hiểm với giao dịch có đòn bẩy

Giao dịch CFD và forex dùng đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh. Khi quyết định tăng khối lượng hoặc nới rủi ro dựa trên vài lệnh gần nhất, một nhịp giá bất lợi có thể xóa sạch lợi nhuận tích lũy và cả vốn gốc.

Kết quả của một chiến lược có độ dao động tự nhiên. Chuỗi thắng hoặc chuỗi thua có thể xảy ra ngay cả khi không có gì thay đổi trong cách bạn giao dịch. Nếu phản ứng với từng chuỗi ngắn, bạn liên tục thay đổi hệ thống và không bao giờ biết hệ thống nào thực sự hiệu quả. Nguyên tắc chung về giới hạn rủi ro có tại Quản lý rủi ro.

Dùng mẫu lớn hơn: bài tập thực hành

Các bài tập dưới đây giúp bạn nhìn quyết định rõ hơn. Chúng không đảm bảo lợi nhuận và không loại bỏ được rủi ro thua lỗ.

Ghi nhật ký giao dịch đầy đủ

Ghi mọi lệnh: lý do vào lệnh, điểm stop loss, khối lượng, kết quả và cảm xúc lúc đó. Khi muốn đánh giá chiến lược, hãy đọc toàn bộ nhật ký thay vì nhớ lại những lệnh gần đây.

Định trước cỡ mẫu trước khi đánh giá

Trước khi thử một chiến lược, tự đặt ra số lệnh tối thiểu cần có trước khi được phép kết luận, và ghi nó vào kế hoạch. Trong khoảng đó, không sửa quy tắc vì vài kết quả riêng lẻ. Cách nghĩ này gắn với tư duy quy trình thay vì kết quả.

So sánh gần đây với toàn bộ

Nếu hai cột khác nhau nhiều, hãy hỏi: đó là thay đổi thật của thị trường hay chỉ là dao động bình thường?

Phóng to khung thời gian

Trước khi kết luận về xu hướng, xem biểu đồ trên khung thời gian lớn hơn khung bạn giao dịch. Nhịp giá mới nhất thường trông khác hẳn khi đặt trong bức tranh dài hơn. Kiến thức nền có tại Phân tích kỹ thuật.

Câu hỏi kiểm tra trước khi đổi quy tắc

• Quyết định này có dựa trên dữ liệu ghi chép hay trên ký ức?
• Tôi có đang phản ứng với cảm giác sau vài lệnh cuối không?
• Nếu các lệnh gần nhất cho kết quả ngược lại, tôi có còn muốn thay đổi không?

Liên hệ với các thiên kiến khác

Recency bias hay kết hợp với thiên kiến xác nhận (chỉ tìm thông tin ủng hộ niềm tin sẵn có) và thiên kiến neo giá (bám vào một mức giá tham chiếu). Tổng quan về chủ đề này có tại Tâm lý giao dịch.

Câu hỏi thường gặp

Recency bias có phải lúc nào cũng sai?

Không hẳn. Thị trường có lúc thay đổi thật, và thông tin mới có giá trị. Vấn đề là cho nó trọng số quá lớn so với dữ liệu dài hạn mà không kiểm tra.

Bao nhiêu lệnh thì đủ để đánh giá chiến lược?

Không có con số chung cho mọi chiến lược. Mẫu càng lớn thì kết luận càng đáng tin hơn. Điều quan trọng là định trước cỡ mẫu và giữ đúng.

Làm sao biết mình đang bị recency bias?

Dấu hiệu thường gặp là muốn đổi chiến lược hoặc khối lượng ngay sau một chuỗi thắng hay thua, trong khi chưa xem lại nhật ký.

Khắc phục recency bias có giúp tôi kiếm lời không?

Không có gì đảm bảo điều đó. Nhận diện thiên kiến giúp quyết định nhất quán hơn, nhưng giao dịch có đòn bẩy vẫn có thể gây thua lỗ nhanh.

Sau chuỗi thua, tôi nên làm gì?

Dừng lại, xem lại nhật ký và kiểm tra việc tuân thủ quy tắc. Tham khảo Vượt qua chuỗi thua và Kỷ luật giao dịch.