Sợ hãi và tham lam trong trading

Fear and greed: hai phản ứng tự nhiên, không phải lỗi tính cách

Trong thị trường tài chính, "fear and greed" (sợ hãi và tham lam) là cách gọi tắt cho những phản ứng cảm xúc trước khả năng mất tiền và khả năng kiếm thêm tiền. Đây là phản ứng bình thường của con người, không phải dấu hiệu bạn "yếu". Vấn đề chỉ nảy sinh khi cảm xúc thay kế hoạch quyết định lúc nào thoát lệnh và vào lệnh lớn đến đâu.

Kiểm soát cảm xúc trong trading không có nghĩa là hết cảm xúc. Nó có nghĩa là quyết định quan trọng đã được đưa ra từ trước, lúc đầu óc bình tĩnh, chứ không phải giữa lúc giá đang chạy.

Cần nói rõ: giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh. Rèn tâm lý giúp bạn bám kế hoạch tốt hơn, nhưng không biến một cách giao dịch thua lỗ thành có lãi và không bảo đảm lợi nhuận.

Sợ hãi làm sai lệch điểm thoát và khối lượng

Ở điểm thoát lệnh:

• Chốt lời quá sớm: lệnh vừa có lãi nhỏ là đóng ngay vì sợ lãi biến mất, dù kế hoạch đặt mục tiêu xa hơn.
• Dời stop loss (mức cắt lỗ) quá sát giá vào lệnh khiến lệnh bị đóng bởi dao động thông thường.
• Không dám vào lệnh khi tín hiệu đúng kế hoạch xuất hiện, thường sau một chuỗi thua.

Ở khối lượng lệnh:

• Giảm khối lượng một cách tùy tiện sau khi thua, rồi lại tăng khi thấy "tự tin", khiến kết quả không còn phản ánh chiến lược.

Có một dạng sợ hãi ngược chiều: sợ phải chấp nhận khoản lỗ. Người giao dịch giữ lệnh lỗ, gỡ stop loss, hy vọng giá quay lại. Hiện tượng này được bàn kỹ ở trang Ngại thua lỗ.

Tâm lý tham lam làm sai lệch điểm thoát và khối lượng

Ở điểm thoát lệnh:

• Dời mục tiêu chốt lời ra xa hơn khi giá đã gần chạm, rồi để lệnh lãi quay thành lỗ.
• Bỏ stop loss vì "giá sắp đi tiếp".

Ở khối lượng lệnh:

• Tăng khối lượng sau một chuỗi thắng, vì tin rằng mình đã "hiểu" thị trường. Xem thêm Tự tin quá mức.
• Vào thêm lệnh cùng chiều không có trong kế hoạch, làm rủi ro tổng tăng mà không nhận ra.
• Vào lệnh vì thấy người khác kiếm lời. Đây là FOMO, một biến thể của tham lam.

Với đòn bẩy, khối lượng tăng nghĩa là margin (ký quỹ) bị chiếm nhiều hơn và tài khoản đến gần mức stop-out (bị đóng lệnh bắt buộc) nhanh hơn.

Nghiên cứu tài chính hành vi nói gì

• Lý thuyết triển vọng (prospect theory) của Kahneman và Tversky: con người cảm nhận nỗi đau mất tiền mạnh hơn niềm vui khi được một khoản tương đương. Khi đang lãi, họ có xu hướng né rủi ro. Khi đang lỗ, họ lại sẵn sàng chấp nhận rủi ro.
• Hiệu ứng disposition do Shefrin và Statman mô tả, sau đó Odean kiểm chứng trên dữ liệu tài khoản môi giới: nhà đầu tư bán cổ phiếu đang lãi sớm hơn và giữ cổ phiếu đang lỗ lâu hơn.
• Tự tin quá mức: nghiên cứu của Barber và Odean cho thấy nhóm nhà đầu tư cá nhân giao dịch nhiều nhất có kết quả sau chi phí kém hơn nhóm giao dịch ít.

Những kết quả này mô tả xu hướng của số đông, không dự đoán từng lệnh của bạn. Chúng hữu ích vì chỉ ra chỗ cần đặt quy tắc.

Nhận diện sợ hãi và tham lam trong nhật ký giao dịch

Nhật ký chỉ có ích khi ghi cả kế hoạch lẫn hành động thực tế. Với mỗi lệnh, ghi: điểm vào, stop loss và mục tiêu dự kiến, khối lượng dự kiến, những gì bạn thực sự làm, và cảm xúc lúc quyết định.

Định kỳ đọc lại nhật ký và đánh dấu lệnh nào lệch kế hoạch. Bạn không cần đánh giá lệnh lãi hay lỗ, chỉ cần biết lệnh có theo quy trình hay không. Trang Quy trình và kết quả giải thích vì sao cách nhìn này quan trọng.

Quy tắc cam kết trước

Cam kết trước (pre-commitment) là tự ràng buộc mình bằng quyết định đưa ra khi còn bình tĩnh.

• Đặt stop loss và mục tiêu khi vào lệnh, ngay trên nền tảng, không giữ trong đầu.
• Quy tắc chỉ được dời stop loss theo hướng giảm rủi ro, không bao giờ dời ra xa hơn.
• Rủi ro mỗi lệnh cố định theo tỷ lệ tài khoản, tính khối lượng trước khi bấm lệnh bằng công cụ tính toán thay vì ước lượng.
• Giới hạn lỗ trong ngày hoặc trong tuần: chạm giới hạn thì dừng giao dịch.
• Danh sách kiểm tra trước khi vào lệnh: setup thuộc chiến lược nào, rủi ro bao nhiêu, cảm xúc hiện tại ra sao.
• Không tăng khối lượng ngay sau chuỗi thắng. Chỉ thay đổi theo lịch xem xét định kỳ đã định trước.

Viết các quy tắc này ra giấy và đặt cạnh màn hình. Phần nền tảng hơn có ở Quản lý rủi ro và Kỷ luật giao dịch.

Bài tập thực hành

• Thang cảm xúc: trước và sau mỗi lệnh, tự chấm mức bình tĩnh theo thang bạn tự đặt. Sau một thời gian, so sánh lệnh lệch kế hoạch với mức cảm xúc lúc đó.
• Tạm dừng trước khi sửa lệnh: muốn dời stop loss hay mục tiêu thì đứng dậy khỏi màn hình một lúc, rồi viết lý do vào nhật ký trước khi làm.
• Giao dịch trên tài khoản demo theo đúng quy tắc: dùng tài khoản demo để luyện việc tuân thủ quy tắc, nhưng nhớ rằng cảm xúc khi có tiền thật mạnh hơn nhiều.
• Xem lại chuỗi thắng: sau chuỗi thắng, đọc lại các lệnh và tìm lệnh nào thắng nhờ may mắn dù vi phạm kế hoạch.

Nếu bạn thấy khó dừng giao dịch, giao dịch để thoát khỏi căng thẳng, hoặc giấu khoản lỗ với người thân, hãy đọc Dấu hiệu nghiện trading và Căng thẳng và giấc ngủ.

Lưu ý về rủi ro và pháp lý

Ngoài rủi ro thị trường, người đọc tại Việt Nam cần biết: NHNN: không có sàn Forex nào được cấp phép tại Việt Nam; giao dịch trên các sàn này có thể bị coi là vi phạm pháp luật. Ngoài ra, NHNN: nhà đầu tư trên sàn Forex tiếp tay cho hành vi vi phạm và không được pháp luật bảo vệ nếu bị thua lỗ. Chi tiết ở trang Pháp lý và an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Có thể loại bỏ hoàn toàn sợ hãi và tham lam không?

Không. Mục tiêu là để quy tắc đặt trước, chứ không phải cảm xúc lúc đó, quyết định điểm thoát và khối lượng.

Tham lam hay sợ hãi nguy hiểm hơn?

Tùy người. Nhật ký giao dịch sẽ cho bạn thấy kiểu lệch kế hoạch nào lặp lại nhiều nhất ở chính bạn.

Rèn tâm lý có giúp giao dịch có lãi không?

Không có gì bảo đảm. Tâm lý vững giúp bạn thực hiện kế hoạch nhất quán hơn, nhưng kết quả còn phụ thuộc vào chiến lược, chi phí và thị trường. Bạn vẫn có thể thua lỗ.

Dời stop loss có lúc nào hợp lý không?

Dời theo hướng giảm rủi ro, khi điều đó đã có trong kế hoạch, là một quy tắc phổ biến. Dời ra xa để tránh bị cắt lỗ thường là dấu hiệu ngại thua lỗ.

Nên đọc gì tiếp theo?

Xem Tâm lý giao dịch, Overtrading và Kỳ vọng cho người mới.