Thiên kiến xác nhận (confirmation bias) trong trading

Thiên kiến xác nhận là gì

Thiên kiến xác nhận (confirmation bias) là xu hướng tìm kiếm, ghi nhớ và diễn giải thông tin theo hướng ủng hộ điều mình đã tin. Thông tin trái chiều thì bị bỏ qua, xem nhẹ hoặc giải thích cho "khớp".

Tâm lý học nghiên cứu hiện tượng này từ lâu. Trong thí nghiệm nổi tiếng của Peter Wason về việc tìm quy luật của dãy số, người tham gia thường chỉ thử những ví dụ xác nhận giả thuyết của mình, hiếm khi thử ví dụ có thể bác bỏ nó. Bài tổng quan của Raymond Nickerson mô tả thiên kiến này xuất hiện trong nhiều lĩnh vực, từ y khoa đến pháp lý. Tài chính hành vi cũng ghi nhận nhà đầu tư thường tìm đọc ý kiến giống quan điểm của mình, và việc này đi kèm với tự tin cao hơn chứ không đi kèm với kết quả tốt hơn.

Đây là một trong những thiên kiến phổ biến nhất trong trading. Nó thường đi cùng các sai lầm tâm lý khác, xem thêm tại Tâm lý giao dịch.

Thiên kiến xác nhận thể hiện thế nào khi trade

Khi đã có quan điểm hoặc đang giữ lệnh, trader dễ rơi vào các tình huống sau:

• Chọn lọc chỉ báo. Bạn mở nhiều chỉ báo, nhưng chỉ coi trọng những chỉ báo nói giống ý mình.
• Đổi khung thời gian. Khung chính đi ngược lệnh, bạn chuyển sang khung khác để tìm tín hiệu ủng hộ.
• Tìm "đồng minh" trên mạng. Bạn đọc nhóm chat, video, bài phân tích có cùng hướng và bỏ qua nguồn trái chiều. Thuật toán mạng xã hội còn đẩy thêm nội dung giống những gì bạn đã xem. Xem thêm Influencer và mạng xã hội.
• Diễn giải tin tức theo ý mình. Cùng một tin kinh tế, bạn chỉ thấy phần ủng hộ vị thế đang giữ.
• Dời stop-loss. Stop-loss là mức giá đóng lệnh để giới hạn lỗ. Khi giá tiến gần, bạn tìm lý do để nới nó ra thay vì chấp nhận rằng nhận định ban đầu có thể sai.

Thiên kiến xác nhận hay kết hợp với thiên kiến neo giá (bám vào một mức giá ban đầu), ngụy biện chi phí chìm và tự tin quá mức. Kết quả chung là giữ lệnh lỗ quá lâu và tăng khối lượng vào nơi không nên.

Giao dịch forex và CFD có đòn bẩy có thể làm mất tiền nhanh. Khi thiên kiến khiến bạn bỏ qua dấu hiệu sai, khoản lỗ có thể lớn hơn mức bạn định chấp nhận. Xem Quản lý rủi ro.

Các thói quen để kiểm tra lại quan điểm

Không có cách nào loại bỏ hoàn toàn thiên kiến. Mục tiêu là đưa vào quy trình những bước buộc bạn nhìn cả hai phía trước khi quyết định.

Viết điều kiện sai trước khi vào lệnh

Trước mỗi lệnh, ghi rõ: điều gì xảy ra thì nhận định này sai? Đó có thể là giá đóng cửa qua một vùng cụ thể, hay một cấu trúc giá bị phá. Đặt stop-loss theo điều kiện đó và không dời nó theo hướng nới thêm lỗ.

Lập luận phản biện

Sau khi viết lý do vào lệnh, viết thêm phần lập luận cho hướng ngược lại, đầy đủ như thể bạn đang giữ vị thế đối diện. Nếu không viết được, có thể bạn chưa xem xét đủ thông tin.

Danh sách kiểm tra cố định

Dùng cùng một bộ tiêu chí, cùng chỉ báo và cùng khung thời gian cho mọi lệnh, quyết định trước khi nhìn biểu đồ. Cách này hạn chế việc "đi tìm" tín hiệu hợp ý. Xem Kỷ luật giao dịch.

Nhật ký ghi cả bằng chứng trái chiều

Trong nhật ký giao dịch, thêm cột "bằng chứng chống lại lệnh này" và "tôi đã xử lý nó thế nào". Khi xem lại định kỳ, so sánh các lệnh bạn bỏ qua tín hiệu trái chiều với các lệnh bạn tôn trọng nó.

Đa dạng hóa nguồn thông tin

Chủ động đọc nguồn có quan điểm khác. Tách việc thu thập thông tin khỏi lúc đang giữ lệnh: phân tích khi chưa có vị thế sẽ ít bị cảm xúc kéo lệch hơn.

Đánh giá quy trình, không chỉ kết quả

Một lệnh có lãi vẫn có thể đến từ quyết định kém, và ngược lại. Chấm điểm việc bạn có làm đúng các bước trên hay không. Xem Quy trình và kết quả.

Lưu ý thực tế

Rèn luyện tâm lý giúp quyết định nhất quán hơn, nhưng không bảo đảm lợi nhuận. Thị trường có thể đi ngược bạn ngay cả khi quy trình đúng. Vì vậy, kiểm soát rủi ro trên mỗi lệnh vẫn là phần không thể thay thế.

Câu hỏi thường gặp

Thiên kiến xác nhận khác thiên kiến gần đây thế nào?

Thiên kiến xác nhận là chọn thông tin ủng hộ niềm tin sẵn có. Thiên kiến gần đây là đánh giá quá cao các sự kiện mới xảy ra. Xem Thiên kiến gần đây.

Trader có kinh nghiệm có bị thiên kiến này không?

Có. Kinh nghiệm có thể làm tăng tự tin vào quan điểm của mình, khiến việc bỏ qua tín hiệu trái chiều khó nhận ra hơn.

Làm sao biết mình đang bị thiên kiến xác nhận?

Dấu hiệu thường gặp: đổi khung thời gian hoặc chỉ báo khi lệnh đi ngược, chỉ đọc nguồn cùng quan điểm, muốn dời stop-loss ra xa.

Có nên bỏ hết phân tích của người khác không?

Không cần. Điều quan trọng là đọc cả quan điểm trái chiều và đánh giá bằng cùng một tiêu chí.

Các bài tập này có giúp tôi có lãi không?

Không có bảo đảm nào. Chúng giúp quyết định có cấu trúc hơn, còn kết quả vẫn phụ thuộc vào thị trường và cách bạn quản lý rủi ro.