Chế độ tỷ giá: các loại, cơ chế và ví dụ theo quốc gia

Chế độ tỷ giá là gì

Chế độ tỷ giá là cách một quốc gia để giá đồng tiền của mình được xác định so với các đồng tiền khác. Ngân hàng trung ương hoặc chính phủ chọn chế độ này. Nó cho biết ai quyết định tỷ giá: thị trường, nhà nước, hay cả hai.

Chế độ tỷ giá ảnh hưởng đến lạm phát, lãi suất, dòng vốn và mức biến động của cặp tiền. Khi đọc biểu đồ một cặp tiền, bạn cần biết đồng tiền đó thả nổi hay bị neo. Hai trường hợp này vận động rất khác nhau. Về vai trò chung của ngân hàng trung ương, xem Ngân hàng trung ương và tiền tệ.

Các chế độ được xếp theo mức can thiệp, từ ít đến nhiều:

Tỷ giá thả nổi

Tỷ giá thả nổi (free float) nghĩa là giá đồng tiền do người mua và người bán quyết định. Ngân hàng trung ương không đặt mục tiêu tỷ giá. Họ chỉ điều hành lãi suất để kiểm soát lạm phát.

Cơ chế: khi lãi suất tăng hoặc dự kiến tăng, tài sản bằng đồng tiền đó hấp dẫn hơn, và đồng tiền thường mạnh lên. Khi tăng trưởng yếu hoặc lãi suất giảm, điều ngược lại thường xảy ra. Chi tiết có tại Lãi suất và tiền tệ.

Phản ứng thị trường thường thấy:

• Giá biến động mạnh quanh các cuộc họp chính sách và số liệu lớn như CPI, NFP.
• Biến động phụ thuộc vào mức chênh giữa kết quả thực tế và kỳ vọng, không phụ thuộc vào bản thân con số.
• Ngày họp được công bố trước trên lịch chính thức của từng ngân hàng trung ương. Cách theo dõi có tại Cách đọc lịch kinh tế.

Thả nổi tự do vẫn không loại trừ can thiệp hoàn toàn. Nhật Bản đã từng mua đồng yên khi đồng tiền này giảm nhanh. Xem thêm Can thiệp tỷ giá.

Thả nổi có quản lý

Thả nổi có quản lý (managed float) là khi thị trường quyết định tỷ giá, nhưng ngân hàng trung ương mua bán ngoại tệ để giảm biến động hoặc làm chậm xu hướng. Thường họ không công bố một mức mục tiêu cố định.

Trung Quốc là ví dụ quen thuộc. PBoC công bố tỷ giá tham chiếu hằng ngày cho CNY, và giao dịch trong nước được phép dao động trong một biên độ tỷ giá quanh mức đó. Biên độ là khoảng tối đa mà tỷ giá giao dịch được phép lệch khỏi mức tham chiếu. Xem PBoC.

Việt Nam cũng điều hành theo cơ chế tham chiếu và biên độ. Ngân hàng Nhà nước công bố tỷ giá trung tâm VND/USD hằng ngày. Ngân hàng thương mại niêm yết giá mua bán trong biên độ cho phép quanh mức này. Cách đọc mức này có tại Tỷ giá trung tâm.

Phản ứng thị trường: nhà giao dịch theo dõi mức tham chiếu hằng ngày như một tín hiệu chính sách. Một thay đổi lớn ở mức tham chiếu, hoặc việc nới biên độ, thường được hiểu là thông điệp từ cơ quan điều hành.

Neo trượt và dải băng

Neo trượt (crawling peg) là tỷ giá được neo vào một đồng tiền hoặc rổ tiền, nhưng mức neo được điều chỉnh dần theo lịch hoặc theo công thức, thường để bù chênh lệch lạm phát. Dải băng trượt (crawling band) là cùng ý tưởng, nhưng cho phép dao động trong một biên độ quanh mức neo.

Chế độ này thường thấy ở nước có lạm phát cao hơn đối tác thương mại. Mục đích là tránh việc đồng tiền mất giá đột ngột. Thị trường thường quan tâm tới tốc độ trượt. Khi tốc độ trượt thay đổi, hoặc khi chênh lệch giữa tỷ giá chính thức và tỷ giá thị trường tự do lớn dần, áp lực phá neo tăng lên.

Tỷ giá cố định và tỷ giá neo

Tỷ giá cố định hay tỷ giá neo (hard peg, fixed peg) là khi nhà nước cam kết giữ đồng tiền ở một mức nhất định so với đồng tiền khác, thường là USD hoặc EUR.

Cơ chế: ngân hàng trung ương sẵn sàng mua hoặc bán ngoại tệ không giới hạn tại mức neo. Họ cũng phải theo sát lãi suất của nước có đồng tiền neo. Nếu không, dòng vốn sẽ chạy theo chênh lệch lãi suất. Vì vậy, nước neo tiền gần như mất quyền chủ động về chính sách tiền tệ.

Ví dụ:

• Đan Mạch giữ DKK gần với EUR trong khuôn khổ cơ chế tỷ giá châu Âu.
• Ả Rập Xê Út và một số nước vùng Vịnh neo đồng tiền vào USD.

Phản ứng thị trường: khi neo ổn định, cặp tiền gần như đứng yên và chi phí giữ lệnh qua đêm phụ thuộc chủ yếu vào chênh lệch lãi suất (xem Phí swap). Rủi ro lớn nằm ở lúc neo bị phá. Khi SNB bất ngờ bỏ mức sàn EUR/CHF, đồng franc tăng vọt trong vài phút. Nhiều lệnh dừng lỗ bị khớp ở giá xa hơn nhiều so với mức đặt. Xem SNB.

Hội đồng tiền tệ

Hội đồng tiền tệ (currency board) là dạng neo chặt nhất khi nước đó vẫn còn đồng tiền riêng. Luật quy định mỗi đơn vị nội tệ phát hành phải có ngoại tệ dự trữ tương ứng. Cơ quan phát hành không được tự in tiền để tài trợ chính phủ.

Hồng Kông là ví dụ điển hình. HKD được giữ trong một dải hẹp so với USD. Khi tỷ giá chạm cận trên hoặc cận dưới, Cơ quan Tiền tệ Hồng Kông mua hoặc bán đô la. Lượng tiền trong hệ thống thay đổi theo, và lãi suất liên ngân hàng tự điều chỉnh.

Phản ứng thị trường: biến động của tỷ giá rất nhỏ. Áp lực thể hiện qua lãi suất liên ngân hàng và lượng dự trữ thay vì qua tỷ giá.

Đô la hóa

Đô la hóa (dollarisation) là khi một nước bỏ đồng tiền riêng và dùng ngoại tệ, thường là USD, làm tiền tệ chính thức. Ecuador, Panama và El Salvador đang dùng USD. Montenegro và Kosovo dùng EUR dù không thuộc khu vực đồng euro.

Không có tỷ giá nội tệ nên không có rủi ro phá giá. Đổi lại, nước đó không có chính sách tiền tệ riêng và không có ngân hàng trung ương đóng vai trò người cho vay cuối cùng theo nghĩa đầy đủ.

Khi chế độ tỷ giá thay đổi

Quá trình chuyển đổi chế độ thường đi kèm biến động lớn nhất:

• Phá neo hoặc phá giá: đồng tiền có thể mất giá mạnh trong một phiên. Chênh lệch giá mua bán (spread) giãn rộng, và thanh khoản giảm.
• Nới biên độ: biến động tăng dần, và thị trường phải định giá lại.
• Áp kiểm soát vốn: giá trong nước và ngoài nước có thể tách nhau. Xem Kiểm soát dòng vốn.

Dấu hiệu áp lực thường được theo dõi gồm dự trữ ngoại hối giảm, thâm hụt vãng lai kéo dài (xem Cán cân thanh toán) và chênh lệch giữa tỷ giá chính thức với tỷ giá thị trường. Những dấu hiệu này không cho biết thời điểm thay đổi.

Giao dịch ký quỹ trên các cặp tiền bị neo trông có vẻ an toàn vì giá ít biến động. Thực tế, khi neo bị phá, khoản lỗ có thể vượt xa dự tính chỉ trong thời gian rất ngắn. Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể làm mất tiền nhanh. Xem Quản lý rủi ro.

Lưu ý pháp lý tại Việt Nam

Theo Ngân hàng Nhà nước, không có sàn Forex nào được cấp phép tại Việt Nam; giao dịch trên các sàn này có thể bị coi là vi phạm pháp luật. Người đọc tại Việt Nam nên xem kỹ Pháp lý và an toàn trước khi quyết định bất cứ điều gì liên quan đến giao dịch ngoại hối.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ giá thả nổi khác tỷ giá cố định thế nào?

Với tỷ giá thả nổi, thị trường quyết định giá và ngân hàng trung ương tập trung vào lãi suất. Với tỷ giá cố định, nhà nước giữ một mức neo và phải dùng dự trữ cùng lãi suất để bảo vệ mức đó.

Biên độ tỷ giá là gì?

Biên độ là khoảng tối đa mà tỷ giá giao dịch được phép lệch khỏi mức tham chiếu do cơ quan điều hành công bố.

Việt Nam áp dụng chế độ tỷ giá nào?

Ngân hàng Nhà nước công bố tỷ giá trung tâm hằng ngày, và các ngân hàng giao dịch trong biên độ quanh mức đó. Chi tiết có tại Tỷ giá trung tâm.

Cặp tiền bị neo có an toàn để giao dịch không?

Không. Giá ít biến động khi neo còn giữ được, nhưng có thể nhảy mạnh khi neo bị phá. Với đòn bẩy, khoản lỗ có thể rất lớn.

Lấy số liệu tỷ giá chính thức ở đâu?

Hãy lấy từ trang chính thức của ngân hàng trung ương từng nước. Với VND, đó là website của Ngân hàng Nhà nước. Xem thêm Tỷ giá ngoại tệ.