Cán cân thương mại và tác động tới tỷ giá

Cán cân thương mại là gì

Cán cân thương mại (trade balance) là chênh lệch giữa giá trị xuất khẩu và giá trị nhập khẩu của một nước trong một kỳ. Xuất khẩu lớn hơn nhập khẩu là thặng dư. Nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu là thâm hụt thương mại.

Cần phân biệt hai phần:

Thương mại hàng hóa: dầu, máy móc, điện tử, nông sản. Phần này thường được công bố sớm và theo dõi nhiều nhất.
Thương mại dịch vụ: du lịch, vận tải, phí bản quyền, dịch vụ tài chính.

Một số nước công bố riêng số liệu hàng hóa từ hải quan, sau đó mới công bố số liệu đầy đủ gồm cả dịch vụ.

Một quốc gia bán ra nước ngoài nhiều hơn mua vào (thặng dư thương mại).
Người mua nước ngoài cần đồng tiền của nước đó để thanh toán hàng hóa.
Điều này tạo ra nhu cầu ổn định đối với đồng tiền.
Nó hỗ trợ đồng tiền trong nhiều tháng; thâm hụt ngày càng tăng gây áp lực theo chiều ngược lại.

Cán cân thương mại → nhu cầu đối với đồng tiền. Đây là phản ứng đầu tiên thường gặp, không phải quy luật: khi tin đã được kỳ vọng từ trước, giá có thể gần như không biến động hoặc đi ngược lại.

Cán cân thương mại và cán cân vãng lai

Cán cân vãng lai (current account) rộng hơn cán cân thương mại. Ngoài hàng hóa và dịch vụ, nó còn gồm:

Thu nhập sơ cấp: lãi, cổ tức, lợi nhuận nhà đầu tư trong và ngoài nước chuyển qua lại.
Thu nhập thứ cấp: kiều hối, viện trợ, các khoản chuyển giao không có hàng hóa đi kèm.

Cán cân vãng lai là một phần của cán cân thanh toán. Một nước thâm hụt vãng lai phải được bù bằng dòng vốn vào: đầu tư trực tiếp, mua trái phiếu, cổ phiếu, vay nợ nước ngoài hoặc dùng dự trữ ngoại hối.

Cơ chế tác động tới tỷ giá

Dòng tiền thực

Khi doanh nghiệp xuất khẩu nhận ngoại tệ, họ thường bán ngoại tệ để lấy nội tệ trả lương, mua nguyên liệu. Việc này tạo cầu cho đồng nội tệ. Nhà nhập khẩu làm ngược lại: bán nội tệ để mua ngoại tệ. Thặng dư kéo dài tạo cầu ròng cho nội tệ, thâm hụt kéo dài tạo cung ròng.

Câu hỏi tài trợ

Thâm hụt không tự động làm đồng tiền yếu đi. Điều quan trọng là thâm hụt được tài trợ bằng nguồn nào:

Dòng vốn ổn định như đầu tư trực tiếp nước ngoài thường ít gây áp lực lên tỷ giá.
Dòng vốn ngắn hạn, nhạy với lãi suất, có thể rút ra nhanh khi tâm lý thị trường xấu đi. Khi đó đồng tiền của nước thâm hụt dễ bị bán mạnh. Xem thêm risk-on và risk-off.

Hiệu ứng theo thời gian

Đồng tiền yếu đi làm hàng xuất khẩu rẻ hơn và hàng nhập khẩu đắt hơn. Nhưng hợp đồng đã ký theo giá cũ nên giá trị nhập khẩu có thể tăng trước khi khối lượng điều chỉnh. Vì vậy cán cân có thể xấu đi rồi mới cải thiện. Hiện tượng này gọi là đường cong J. Quá trình điều chỉnh diễn ra qua nhiều kỳ chứ không phải ngay sau một lần công bố.

Các yếu tố đi kèm

Giá hàng hóa: với nước xuất khẩu nguyên liệu, giá dầu, kim loại, nông sản thay đổi có thể làm cán cân dịch chuyển mạnh. Xem tiền tệ hàng hóa và giá dầu và lạm phát.
Chế độ tỷ giá: ở nước neo hoặc quản lý tỷ giá, áp lực từ cán cân thể hiện qua dự trữ ngoại hối hoặc can thiệp tỷ giá nhiều hơn là qua tỷ giá. Xem chế độ tỷ giá.
Lãi suất: chênh lệch lãi suất thường chi phối tỷ giá ngắn hạn mạnh hơn số liệu thương mại. Xem lãi suất và tiền tệ.

Thị trường thường phản ứng thế nào

Với các nền kinh tế lớn, số liệu cán cân thương mại thường được xếp vào nhóm tin tác động vừa hoặc thấp, xếp sau lãi suất, lạm phát và việc làm. Phản ứng thường phụ thuộc vào:

Chênh lệch so với dự báo: thị trường phản ứng với phần bất ngờ, không phải với con số tuyệt đối. Xem tin kỳ vọng và bất ngờ.
Thành phần: xuất khẩu giảm vì cầu toàn cầu yếu được đọc khác với nhập khẩu tăng vì tiêu dùng trong nước mạnh.
Điều chỉnh số liệu kỳ trước: số liệu cũ có thể được sửa, làm thay đổi cách hiểu về xu hướng.
Bối cảnh: khi thị trường đang lo về khả năng tài trợ thâm hụt của một nước, số liệu xấu có thể gây phản ứng mạnh hơn bình thường.

Số liệu thương mại cũng là đầu vào cho GDP, vì xuất khẩu ròng là một thành phần của GDP theo phương pháp chi tiêu.

Lịch công bố và nguồn số liệu

Ngày giờ công bố lấy từ lịch chính thức của cơ quan thống kê, hải quan hoặc ngân hàng trung ương từng nước. Lịch kinh tế tổng hợp các lịch này, nhưng nên đối chiếu với trang của cơ quan công bố. Xem cách đọc lịch kinh tế.

Số liệu thực tế chỉ nên lấy từ nguồn chính thức. Cán cân vãng lai thường được công bố thưa hơn và chậm hơn cán cân hàng hóa.

Chỉ tiêu	Phạm vi	Ý nghĩa với tỷ giá
Cán cân hàng hóa	Xuất, nhập khẩu hàng hóa	Ra sớm, phản ánh cầu trong và ngoài nước
Cán cân thương mại	Hàng hóa và dịch vụ	Bức tranh đầy đủ hơn về trao đổi
Cán cân vãng lai	Thương mại, thu nhập, chuyển giao	Cho biết nhu cầu tài trợ từ nước ngoài
Cán cân vốn và tài chính	Đầu tư, vay nợ	Cho biết thâm hụt được bù bằng nguồn nào

Với Việt Nam, xem thêm tỷ giá trung tâm và lãi suất và kinh tế Việt Nam.

Lưu ý về rủi ro

Số liệu thương mại giúp hiểu xu hướng dài hạn của đồng tiền, không cho biết tỷ giá sẽ đi đâu trong ngày công bố. Giao dịch forex và CFD có đòn bẩy có thể làm mất tiền nhanh, kể cả khi bạn hiểu đúng số liệu. Xem quản lý rủi ro và các quy định tại Việt Nam ở trang pháp lý và an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Thâm hụt thương mại có luôn làm đồng tiền yếu đi không?

Không. Nếu thâm hụt được tài trợ ổn định bằng vốn đầu tư, đồng tiền có thể vẫn vững. Áp lực lớn hơn khi nước đó phụ thuộc vào dòng vốn ngắn hạn.

Cán cân thương mại và cán cân vãng lai khác nhau ra sao?

Cán cân vãng lai gồm cán cân thương mại cộng thu nhập từ đầu tư và các khoản chuyển giao như kiều hối.

Vì sao số liệu thương mại ít làm thị trường biến động bằng lãi suất?

Vì tác động của thương mại diễn ra chậm, qua nhiều kỳ, còn quyết định lãi suất thay đổi ngay lợi suất nắm giữ đồng tiền.

Lấy ngày công bố ở đâu?

Từ lịch chính thức của cơ quan thống kê hoặc hải quan của từng nước, đối chiếu với lịch kinh tế. Đọc thêm phần phân tích cơ bản.

Cán cân thương mại và tỷ giá