Cán cân thanh toán (balance of payments)

Cán cân thanh toán là gì

Cán cân thanh toán (balance of payments, viết tắt BoP) ghi lại mọi giao dịch kinh tế giữa người cư trú của một quốc gia và phần còn lại của thế giới trong một kỳ, thường là quý hoặc năm. Người cư trú gồm hộ gia đình, doanh nghiệp, ngân hàng và nhà nước.

BoP dùng nguyên tắc bút toán kép. Mỗi giao dịch được ghi hai lần, ở bên có và bên nợ. Vì vậy, về nguyên tắc, tổng các tài khoản cộng lại bằng không. Khi người ta nói "thặng dư" hay "thâm hụt", họ đang nói về từng cán cân thành phần, không phải toàn bộ BoP.

Các thành phần chính

Cán cân vãng lai

Cán cân vãng lai (current account) gồm:

• Hàng hóa: xuất khẩu trừ nhập khẩu. Phần này chính là cán cân thương mại.
• Dịch vụ: du lịch, vận tải, bảo hiểm, phí bản quyền, dịch vụ phần mềm.
• Thu nhập sơ cấp: lương của lao động, lãi và cổ tức trả cho nhà đầu tư nước ngoài hoặc nhận từ nước ngoài.
• Thu nhập thứ cấp: chuyển giao không hoàn lại, ví dụ kiều hối và viện trợ.

Thặng dư vãng lai nghĩa là quốc gia thu ngoại tệ từ thương mại và thu nhập nhiều hơn chi. Thâm hụt vãng lai nghĩa là quốc gia chi nhiều hơn thu và phải có nguồn tài trợ.

Cán cân vốn

Cán cân vốn (capital account) thường nhỏ. Nó gồm chuyển giao vốn như xóa nợ, và mua bán tài sản phi tài chính không do sản xuất tạo ra, như quyền sử dụng tài nguyên hay thương hiệu. Trong báo chí, "cán cân vốn" đôi khi được dùng theo nghĩa rộng để chỉ cả dòng vốn đầu tư. Khi đọc báo cáo, hãy kiểm tra cơ quan công bố dùng định nghĩa nào.

Cán cân tài chính

Cán cân tài chính (financial account) ghi dòng vốn đầu tư:

• Đầu tư trực tiếp (FDI): góp vốn vào doanh nghiệp với quyền kiểm soát lâu dài.
• Đầu tư gián tiếp: mua bán cổ phiếu, trái phiếu.
• Đầu tư khác: vay nợ, tiền gửi, tín dụng thương mại.

Dòng vốn gián tiếp thường đảo chiều nhanh hơn FDI. Vì vậy, thị trường thường coi thâm hụt vãng lai được tài trợ bằng FDI là bền vững hơn thâm hụt được tài trợ bằng vốn ngắn hạn.

Dự trữ ngoại hối và sai số

Tài sản dự trữ là ngoại tệ, vàng và các tài sản khác do ngân hàng trung ương nắm giữ. Khi dòng tiền vào lớn hơn dòng tiền ra và ngân hàng trung ương mua ngoại tệ, dự trữ tăng. Khi ngân hàng trung ương bán ngoại tệ để giữ tỷ giá, dự trữ giảm. Xem thêm can thiệp tỷ giá.

Mục "lỗi và sai sót" phản ánh phần chênh lệch không ghi nhận được. Mục này lớn và kéo dài có thể là dấu hiệu dòng vốn không chính thức.

Cơ chế tác động lên tỷ giá

Mỗi giao dịch quốc tế đều tạo cung hoặc cầu với đồng nội tệ:

• Xuất khẩu, kiều hối và vốn đầu tư vào tạo nhu cầu đổi ngoại tệ sang nội tệ. Áp lực nghiêng về phía nội tệ mạnh lên.
• Nhập khẩu, trả lãi nợ nước ngoài và vốn rút ra tạo nhu cầu mua ngoại tệ. Áp lực nghiêng về phía nội tệ yếu đi.

Tác động thực tế còn phụ thuộc chế độ tỷ giá. Với tỷ giá thả nổi, áp lực chủ yếu thể hiện qua giá. Với tỷ giá được quản lý, ngân hàng trung ương thường hấp thụ áp lực bằng dự trữ. Khi đó, thay đổi dự trữ cho biết nhiều điều hơn bản thân tỷ giá. Kiểm soát dòng vốn cũng làm yếu mối liên hệ giữa cán cân tài chính và tỷ giá.

Lãi suất là cầu nối quan trọng. Chênh lệch lãi suất ảnh hưởng đến dòng vốn gián tiếp, và qua đó đến cán cân tài chính. Xem lãi suất và tiền tệ.

Thị trường thường phản ứng thế nào

Số liệu BoP được công bố chậm so với kỳ báo cáo. Vì vậy, phản ứng của tỷ giá vào ngày công bố thường nhỏ hơn so với tin lãi suất hay việc làm. Một số điểm thị trường thường chú ý:

• Chênh lệch so với kỳ vọng: phần bất ngờ quan trọng hơn con số tuyệt đối. Xem tin kỳ vọng và bất ngờ.
• Xu hướng nhiều kỳ: thâm hụt vãng lai kéo dài, đi cùng dự trữ giảm, thường làm thị trường lo ngại về khả năng tài trợ. Đây cũng là yếu tố trong xếp hạng tín nhiệm quốc gia.
• Cơ cấu tài trợ: cùng một mức thâm hụt nhưng tài trợ bằng FDI hay vốn ngắn hạn sẽ được đánh giá khác nhau.
• Quốc gia xuất khẩu hàng hóa: giá nguyên liệu tác động mạnh lên cán cân vãng lai. Xem tiền tệ hàng hóa.

Đây là mô tả các phản ứng hay gặp, không phải quy luật hay dự báo. Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy quanh thời điểm công bố số liệu có thể khiến bạn thua lỗ nhanh, kể cả khi bạn hiểu đúng cơ chế. Xem quản lý rủi ro.

Lịch công bố và nguồn số liệu

Mỗi quốc gia có lịch công bố BoP riêng. Thông thường, cơ quan công bố là ngân hàng trung ương hoặc cơ quan thống kê. Ngày công bố cụ thể cần lấy từ lịch chính thức của cơ quan đó, hoặc từ lịch kinh tế có dẫn nguồn. Xem cách đọc lịch kinh tế.

Số liệu chỉ nên lấy từ nguồn chính thức. Trang này không đưa ra con số cụ thể. Với Việt Nam, hãy xem số liệu đối ngoại và tỷ giá trên website của Ngân hàng Nhà nước và cơ quan thống kê. Bối cảnh liên quan có tại tỷ giá trung tâm và lãi suất & kinh tế VN.

Lưu ý khi đọc số liệu

• Số liệu BoP thường được điều chỉnh lại sau lần công bố đầu. Hãy so sánh với bản sửa đổi.
• Hãy xem dữ liệu đã điều chỉnh mùa vụ hay chưa.
• Hãy so sánh các cán cân với quy mô nền kinh tế (GDP), không chỉ dùng số tuyệt đối.
• Hãy kiểm tra đơn vị tiền tệ và định nghĩa của từng mục, đặc biệt là "cán cân vốn".

Phần kiến thức nền có tại phân tích cơ bản.

Câu hỏi thường gặp

Cán cân thanh toán và cán cân thương mại khác nhau thế nào?

Cán cân thương mại chỉ gồm xuất nhập khẩu hàng hóa. Nó là một phần của cán cân vãng lai, và cán cân vãng lai là một phần của cán cân thanh toán.

Thâm hụt cán cân vãng lai có luôn xấu không?

Không nhất thiết. Thâm hụt có thể phản ánh việc nhập máy móc để đầu tư, được tài trợ bằng FDI. Rủi ro tăng khi thâm hụt kéo dài và được tài trợ bằng vốn ngắn hạn hoặc bằng dự trữ.

Vì sao tổng cán cân thanh toán bằng không?

BoP dùng bút toán kép. Phần thâm hụt hay thặng dư ở các cán cân thành phần được bù bằng dòng vốn, thay đổi dự trữ và mục sai sót.

Dự trữ ngoại hối giảm có nghĩa là gì?

Thường là ngân hàng trung ương đã bán ngoại tệ, hoặc dòng tiền ra lớn hơn dòng tiền vào. Thay đổi giá trị tài sản dự trữ cũng làm số liệu dao động. Cần đọc kèm ghi chú của cơ quan công bố.

Lấy ngày công bố ở đâu?

Từ lịch chính thức của ngân hàng trung ương hoặc cơ quan thống kê của từng nước. Lịch kinh tế chỉ nên dùng khi có dẫn nguồn.