Phái sinh VN30 và chứng quyền có bảo đảm

Phái sinh VN30 là gì

Phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào một tài sản khác, gọi là tài sản cơ sở. Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, sản phẩm phái sinh phổ biến nhất là hợp đồng tương lai VN30. Tài sản cơ sở của hợp đồng này là chỉ số VN30, tức rổ cổ phiếu vốn hóa lớn và thanh khoản cao trên HOSE. Xem cách tính chỉ số tại VN30, HNX, UPCoM.

Hợp đồng tương lai là thỏa thuận mua hoặc bán chỉ số ở một mức giá đã chốt, thanh toán vào ngày đáo hạn. Bạn không nhận cổ phiếu. Hợp đồng được thanh toán bằng tiền theo chênh lệch giữa giá vào lệnh và giá thanh toán cuối cùng.

Hợp đồng tương lai VN30 niêm yết và giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Ký quỹ và bù trừ do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện.

Hợp đồng tương lai VN30 hoạt động thế nào

Các thông số chính

Giá trị cụ thể của hệ số nhân, biên độ, bước giá và lịch đáo hạn được công bố trong mẫu hợp đồng trên trang của HNX. Hãy kiểm tra trực tiếp ở đó và ghi lại ngày bạn tra cứu, vì các thông số có thể thay đổi.

Mua (long) và bán (short)

• Long: mua hợp đồng, có lãi khi chỉ số tăng, lỗ khi chỉ số giảm.
• Short: bán hợp đồng, có lãi khi chỉ số giảm, lỗ khi chỉ số tăng.

Bạn có thể bán khống mà không cần sở hữu cổ phiếu. Đây là điểm khác lớn so với giao dịch cổ phiếu cơ sở.

Ký quỹ và lãi lỗ hằng ngày

Ký quỹ là khoản tiền bạn nộp để được mở vị thế. Bạn chỉ nộp một phần giá trị hợp đồng nên có đòn bẩy. Các khái niệm cần nắm:

• Ký quỹ ban đầu: số tiền tối thiểu để mở vị thế, tính theo tỷ lệ do VSDC công bố.
• Lãi lỗ theo ngày (mark-to-market): cuối mỗi phiên, vị thế được định giá lại theo giá thanh toán cuối ngày. Lãi được cộng, lỗ bị trừ vào tài khoản ký quỹ.
• Tỷ lệ sử dụng tài sản ký quỹ: khi lỗ làm tỷ lệ này vượt ngưỡng cảnh báo, công ty chứng khoán yêu cầu nộp thêm tiền (margin call).
• Đóng vị thế bắt buộc: nếu không bổ sung kịp, công ty chứng khoán có thể đóng vị thế của bạn theo quy định.

Ký quỹ trong phái sinh khác với vay ký quỹ khi mua cổ phiếu. Xem phần so sánh tại Margin chứng khoán. Để ước lượng số tiền cần nộp và mức lỗ theo từng điểm chỉ số, bạn có thể dùng Công cụ tính toán.

Mở tài khoản phái sinh

Để giao dịch phái sinh, bạn cần tài khoản giao dịch phái sinh tại công ty chứng khoán được phép cung cấp dịch vụ này. Bạn cũng cần tài khoản ký quỹ riêng. Thủ tục chung được mô tả tại Mở tài khoản chứng khoán.

Chứng quyền là gì

Chứng quyền có bảo đảm (covered warrant) là chứng khoán do công ty chứng khoán phát hành. Nó cho người sở hữu quyền mua (hoặc bán) tài sản cơ sở ở giá thực hiện đã định, vào hoặc trước ngày đáo hạn. Tài sản cơ sở thường là cổ phiếu niêm yết hoặc chỉ số. Chứng quyền được niêm yết và giao dịch trên HOSE như cổ phiếu.

Các thông số của chứng quyền

• Giá thực hiện: mức giá dùng để tính quyền.
• Tỷ lệ chuyển đổi: số chứng quyền tương ứng với mỗi đơn vị tài sản cơ sở.
• Ngày đáo hạn: sau ngày này, chứng quyền hết hiệu lực.
• Tổ chức phát hành: công ty chứng khoán chịu trách nhiệm thanh toán và tạo lập thị trường.

Giá chứng quyền hình thành từ đâu

Giá chứng quyền gồm hai phần:

• Giá trị nội tại: chênh lệch có lợi giữa giá tài sản cơ sở và giá thực hiện.
• Giá trị thời gian: phần kỳ vọng còn lại, giảm dần khi gần đáo hạn.

Với chứng quyền mua, nếu giá cổ phiếu cơ sở tại đáo hạn không vượt giá thực hiện, chứng quyền có thể mất toàn bộ giá trị. Khi có lãi, khoản thanh toán là tiền, không phải cổ phiếu.

So sánh hợp đồng tương lai VN30 và chứng quyền

Rủi ro cần biết

Giao dịch phái sinh dùng đòn bẩy. Một biến động nhỏ của chỉ số có thể tạo ra mức lỗ lớn so với số tiền ký quỹ, và tiền có thể mất rất nhanh.

• Rủi ro đòn bẩy: lỗ trên hợp đồng tương lai có thể vượt số tiền ban đầu nếu thị trường biến động mạnh.
• Rủi ro bị đóng vị thế: không nộp thêm ký quỹ kịp thời có thể khiến vị thế bị đóng ở mức bất lợi.
• Rủi ro thời gian: chứng quyền mất giá trị thời gian mỗi ngày và có thể về không tại đáo hạn.
• Rủi ro thanh khoản: một số mã chứng quyền hoặc kỳ hạn xa có ít người giao dịch, chênh lệch giá mua bán rộng.
• Rủi ro tổ chức phát hành: chứng quyền phụ thuộc vào khả năng thanh toán của công ty chứng khoán phát hành.

Đọc thêm tại Quản lý rủi ro và Tâm lý giao dịch.

Phân biệt với CFD chỉ số ở nước ngoài

Hợp đồng tương lai VN30 là sản phẩm niêm yết, được quản lý trong nước. CFD chỉ số tại các sàn nước ngoài là sản phẩm khác. Về sàn ngoại hối, NHNN: không có sàn Forex nào được cấp phép tại Việt Nam; giao dịch trên các sàn này có thể bị coi là vi phạm pháp luật. Ngoài ra, NHNN: nhà đầu tư trên sàn Forex tiếp tay cho hành vi vi phạm và không được pháp luật bảo vệ nếu bị thua lỗ. Chi tiết tại Pháp lý và an toàn.

Tra cứu quy định ở đâu

Trang này không đưa ra con số cụ thể vì các thông số có thể thay đổi. Hãy kiểm tra trực tiếp và ghi lại ngày tra cứu:

• Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC): khung pháp lý về chứng khoán phái sinh và chứng quyền.
• HNX: mẫu hợp đồng tương lai VN30, lịch đáo hạn, giá thanh toán.
• HOSE: danh sách chứng quyền niêm yết, thông số từng mã.
• VSDC: tỷ lệ ký quỹ, quy tắc bù trừ và thanh toán.

Về thuế, xem Thuế chứng khoán. Về lịch phiên, xem Giờ giao dịch và thanh toán.

Câu hỏi thường gặp

Hợp đồng tương lai VN30 có giao cổ phiếu khi đáo hạn không?

Không. Hợp đồng được thanh toán bằng tiền theo giá thanh toán cuối cùng do HNX xác định.

Chứng quyền là gì, khác cổ phiếu ra sao?

Chứng quyền là quyền mua hoặc bán tài sản cơ sở ở giá thực hiện, có thời hạn và do công ty chứng khoán phát hành. Cổ phiếu là phần sở hữu doanh nghiệp và không có ngày đáo hạn.

Có thể lỗ nhiều hơn số tiền ký quỹ không?

Với hợp đồng tương lai thì có, khi giá biến động mạnh. Với người mua chứng quyền, mức lỗ tối đa là số tiền đã trả.

Tỷ lệ ký quỹ phái sinh xem ở đâu?

Trên trang của VSDC và tại công ty chứng khoán nơi bạn mở tài khoản. Hãy ghi lại ngày tra cứu.

Người mới có nên bắt đầu với phái sinh?

Trang này không đưa ra khuyến nghị. Hãy hiểu rõ cơ chế ký quỹ, lãi lỗ hằng ngày và rủi ro trước khi giao dịch. Nền tảng chung có tại Chứng khoán Việt Nam.