Cách đọc báo cáo tài chính cho người mới

Báo cáo tài chính là gì

Báo cáo tài chính là bộ tài liệu doanh nghiệp công bố định kỳ (theo quý, nửa năm, cả năm) để cho biết công ty kiếm tiền ra sao, đang sở hữu gì, nợ bao nhiêu và tiền mặt thực sự đi vào, đi ra như thế nào.

Bộ báo cáo đầy đủ gồm:

Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh: doanh thu, chi phí, lợi nhuận trong một kỳ.
Bảng cân đối kế toán: tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu tại một thời điểm.
Báo cáo lưu chuyển tiền tệ: dòng tiền thực thu, thực chi trong kỳ.
Thuyết minh báo cáo tài chính: giải thích chính sách kế toán và chi tiết từng khoản mục.

Với công ty niêm yết, báo cáo năm thường được kiểm toán độc lập. Nên đọc cả ý kiến kiểm toán: nếu kiểm toán viên có ý kiến ngoại trừ hoặc lưu ý, đó là thông tin quan trọng. Các khái niệm về thị trường cổ phiếu ở Việt Nam có tại trang Chứng khoán Việt Nam.

Báo cáo kết quả kinh doanh

Báo cáo này đi từ trên xuống dưới, mỗi dòng trừ thêm một loại chi phí:

Khoản mục	Cách tính
Doanh thu thuần	Doanh thu bán hàng trừ các khoản giảm trừ (chiết khấu, hàng trả lại)
Lợi nhuận gộp	Doanh thu thuần trừ giá vốn hàng bán
Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh	Lợi nhuận gộp cộng doanh thu tài chính, trừ chi phí tài chính, chi phí bán hàng, chi phí quản lý
Lợi nhuận trước thuế	Cộng thêm lợi nhuận khác (thu nhập khác trừ chi phí khác)
Lợi nhuận sau thuế	Lợi nhuận trước thuế trừ chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp

Những điểm người đọc có kinh nghiệm thường kiểm tra:

Biên lợi nhuận gộp (lợi nhuận gộp chia doanh thu thuần): cho biết khả năng định giá và kiểm soát giá vốn. So sánh qua nhiều kỳ và với doanh nghiệp cùng ngành.
Chi phí lãi vay trong chi phí tài chính: nếu tăng nhanh hơn lợi nhuận, công ty đang phụ thuộc nhiều vào nợ.
Lợi nhuận khác: lợi nhuận tăng nhờ bán tài sản hoặc thanh lý một lần không lặp lại ở kỳ sau.
Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ: với tập đoàn, đây là phần thuộc về cổ đông, dùng để tính EPS.

Bảng cân đối kế toán

Bảng cân đối kế toán chụp lại tình trạng tài chính tại ngày kết thúc kỳ. Nguyên tắc cơ bản:

Tổng tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu

Tài sản ngắn hạn: tiền, các khoản tương đương tiền, đầu tư tài chính ngắn hạn, phải thu khách hàng, hàng tồn kho.
Tài sản dài hạn: tài sản cố định (nhà xưởng, máy móc), bất động sản đầu tư, xây dựng cơ bản dở dang, đầu tư dài hạn.
Nợ ngắn hạn: phải trả người bán, vay ngắn hạn, thuế phải nộp, người mua trả tiền trước.
Nợ dài hạn: vay và trái phiếu dài hạn. Cách trái phiếu hoạt động có tại trang Trái phiếu là gì.
Vốn chủ sở hữu: vốn góp, thặng dư vốn, lợi nhuận sau thuế chưa phân phối, các quỹ.

Điểm cần chú ý:

Khả năng thanh toán ngắn hạn: so tài sản ngắn hạn với nợ ngắn hạn. Nếu tài sản ngắn hạn thấp hơn nợ ngắn hạn, công ty có thể gặp áp lực trả nợ đến hạn.
Phải thu và hàng tồn kho: nếu tăng nhanh hơn doanh thu, công ty có thể đang bán chịu nhiều hơn hoặc hàng khó bán.
Đòn bẩy tài chính: so nợ vay với vốn chủ sở hữu. Nợ cao giúp tăng lợi nhuận khi kinh doanh tốt nhưng làm lỗ nặng hơn khi kinh doanh xấu.

Báo cáo lưu chuyển tiền tệ

Lợi nhuận kế toán không phải là tiền mặt. Doanh nghiệp có thể ghi nhận lãi nhưng chưa thu được tiền từ khách hàng. Báo cáo lưu chuyển tiền tệ chia dòng tiền thành:

Hoạt động kinh doanh: tiền thu từ bán hàng, tiền chi cho nhà cung cấp, nhân viên, thuế, lãi vay.
Hoạt động đầu tư: tiền chi mua sắm tài sản cố định, góp vốn; tiền thu từ thanh lý tài sản, thu hồi đầu tư.
Hoạt động tài chính: tiền vay, trả nợ gốc, phát hành cổ phiếu, chi trả cổ tức.

Nhiều doanh nghiệp lập phần hoạt động kinh doanh theo phương pháp gián tiếp: bắt đầu từ lợi nhuận trước thuế, cộng lại khấu hao (chi phí không phát sinh tiền), rồi điều chỉnh thay đổi phải thu, tồn kho, phải trả.

Một chỉ tiêu hay dùng là dòng tiền tự do: dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh trừ tiền chi mua sắm tài sản cố định. Đây là phần tiền doanh nghiệp có thể dùng để trả nợ, chia cổ tức hoặc tái đầu tư.

Ví dụ đơn giản: công ty giả định X

Để thấy các báo cáo liên kết với nhau, xét công ty X trong một kỳ. Ví dụ chỉ dùng ký hiệu, không dùng số liệu thật:

Sự kiện trong kỳ	Kết quả kinh doanh	Cân đối kế toán	Lưu chuyển tiền tệ
Bán hàng cho khách nhưng chưa thu tiền	Doanh thu tăng	Phải thu khách hàng tăng	Chưa có tiền vào
Thu tiền khách ở kỳ sau	Không đổi	Phải thu giảm, tiền tăng	Tiền vào từ hoạt động kinh doanh
Mua máy móc bằng tiền vay	Chưa ghi chi phí ngay	Tài sản cố định tăng, nợ vay tăng	Tiền ra ở hoạt động đầu tư, tiền vào ở hoạt động tài chính
Trích khấu hao máy móc	Chi phí tăng, lợi nhuận giảm	Giá trị còn lại của máy giảm	Không có tiền ra; được cộng lại khi lập theo phương pháp gián tiếp
Chia cổ tức bằng tiền	Không ảnh hưởng lợi nhuận	Lợi nhuận chưa phân phối giảm, tiền giảm	Tiền ra ở hoạt động tài chính

Từ ví dụ này có thể rút ra: nếu công ty X báo lãi tăng liên tục nhưng dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm nhiều kỳ, cần xem phải thu và hàng tồn kho có đang phình ra không.

Phân tích báo cáo tài chính theo các bước

Đọc ý kiến kiểm toán và chính sách kế toán trong thuyết minh.
So sánh theo thời gian: đặt các kỳ cạnh nhau để thấy xu hướng doanh thu, biên lợi nhuận, nợ vay.
So sánh cùng ngành: ngân hàng, bất động sản, bán lẻ có cấu trúc báo cáo rất khác nhau; không so trực tiếp chỉ số giữa các ngành.
Đối chiếu lợi nhuận với dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.
Tính các chỉ số như EPS, ROE, P/E, P/B. Cách tính và ý nghĩa có tại trang Chỉ số P/E, P/B, EPS, ROE.
Đọc thuyết minh về các khoản bất thường: giao dịch với bên liên quan, khoản vay có bảo đảm, nghĩa vụ tiềm tàng.

Báo cáo tài chính là nền tảng của phân tích cơ bản, nhưng chỉ phản ánh quá khứ. Số liệu tốt không bảo đảm giá cổ phiếu sẽ tăng, và trang này không phải là khuyến nghị mua hay bán bất kỳ cổ phiếu nào.

Nếu bạn giao dịch sản phẩm có đòn bẩy như CFD trên cổ phiếu hoặc chỉ số chứng khoán, giá có thể biến động mạnh quanh ngày công bố báo cáo và bạn có thể mất tiền rất nhanh. Xem thêm trang Quản lý rủi ro.

Câu hỏi thường gặp

Nên đọc báo cáo nào trước?

Nhiều người bắt đầu với báo cáo kết quả kinh doanh vì dễ hiểu nhất, sau đó kiểm tra bảng cân đối kế toán và đối chiếu với báo cáo lưu chuyển tiền tệ.

Vì sao công ty có lãi nhưng vẫn thiếu tiền?

Lợi nhuận được ghi nhận khi bán hàng, còn tiền có thể chưa thu về. Ngoài ra, tiền có thể đã dùng để mua tài sản, trả nợ gốc hoặc chia cổ tức.

Bảng cân đối kế toán có luôn cân bằng không?

Có. Tổng tài sản luôn bằng nợ phải trả cộng vốn chủ sở hữu, vì mọi tài sản đều được tài trợ bằng nợ hoặc bằng vốn của chủ sở hữu.

Báo cáo hợp nhất khác báo cáo riêng thế nào?

Báo cáo riêng chỉ phản ánh công ty mẹ. Báo cáo hợp nhất gộp cả công ty con, nên thường phản ánh đầy đủ hơn quy mô hoạt động của cả tập đoàn.

Tìm hiểu thuật ngữ ở đâu?

Các thuật ngữ tài chính thường gặp được giải thích tại trang Thuật ngữ tài chính. Kiến thức về cổ phiếu có tại trang Cổ phiếu là gì.

Cách đọc báo cáo tài chính: kết quả kinh doanh, cân đối kế toán, dòng tiền