Trái phiếu là gì

Trái phiếu là gì

Trái phiếu là giấy nợ. Khi mua trái phiếu, bạn cho tổ chức phát hành vay tiền. Đổi lại, tổ chức đó cam kết trả lãi theo lịch và trả lại tiền gốc khi đến hạn.

Người mua trái phiếu là chủ nợ, không phải chủ sở hữu. Đây là điểm khác với cổ phiếu: cổ đông sở hữu một phần công ty và hưởng theo kết quả kinh doanh, còn người giữ trái phiếu chỉ có quyền đòi khoản nợ theo điều khoản đã ghi.

Các bên phát hành thường gặp:

• Nhà nước, qua trái phiếu chính phủ.
• Chính quyền địa phương, qua trái phiếu chính quyền địa phương.
• Doanh nghiệp, qua trái phiếu doanh nghiệp.

Các thành phần của một trái phiếu

Coupon

Coupon là lãi cố định hoặc thả nổi mà tổ chức phát hành trả cho người giữ trái phiếu. Coupon cố định không đổi suốt kỳ hạn. Coupon thả nổi được điều chỉnh theo một lãi suất tham chiếu cộng thêm một biên độ ghi trong điều khoản phát hành.

Có loại trái phiếu không trả coupon (zero-coupon). Loại này được bán thấp hơn mệnh giá, và phần chênh lệch đến khi đáo hạn chính là tiền lãi.

Kỳ hạn

Kỳ hạn là thời gian từ lúc phát hành đến lúc đáo hạn. Trái phiếu kỳ hạn dài thường nhạy với biến động lãi suất hơn trái phiếu kỳ hạn ngắn, vì dòng tiền của nó trải dài hơn trong tương lai.

Vì sao giá trái phiếu và lợi suất đi ngược chiều

Đây là cơ chế quan trọng nhất cần nắm khi tìm hiểu đầu tư trái phiếu.

Coupon của trái phiếu đã phát hành thường cố định. Khi lãi suất thị trường tăng, trái phiếu mới phát hành trả coupon cao hơn. Trái phiếu cũ với coupon thấp hơn trở nên kém hấp dẫn, nên giá của nó phải giảm để người mua nhận được lợi suất tương đương mặt bằng mới.

Ngược lại, khi lãi suất thị trường giảm, trái phiếu cũ với coupon cao hơn được ưa chuộng và giá của nó tăng.

Tóm lại:

• Lãi suất thị trường tăng → giá trái phiếu đang lưu hành giảm → lợi suất tăng.
• Lãi suất thị trường giảm → giá trái phiếu đang lưu hành tăng → lợi suất giảm.

Mức độ nhạy của giá trước thay đổi lãi suất được đo bằng duration (thời lượng). Duration càng lớn, giá càng biến động mạnh khi lãi suất thay đổi. Trái phiếu kỳ hạn dài và coupon thấp thường có duration lớn.

Nếu bạn giữ trái phiếu đến đáo hạn và tổ chức phát hành trả nợ đầy đủ, biến động giá giữa kỳ không làm thay đổi số tiền gốc nhận về. Nhưng nếu cần bán trước hạn, bạn bán theo giá thị trường lúc đó, có thể thấp hơn giá đã mua.

Chi tiết về các loại lợi suất (lợi suất hiện hành, lợi suất đến khi đáo hạn) có ở trang Giá trái phiếu và lợi suất. Để tự tính với số liệu của riêng bạn, hãy dùng công cụ tính toán.

Trái phiếu chính phủ và trái phiếu doanh nghiệp

Trái phiếu chính phủ thường được dùng làm mốc tham chiếu cho lãi suất của cả nền kinh tế. Lợi suất trái phiếu doanh nghiệp thường được so sánh với lợi suất trái phiếu chính phủ cùng kỳ hạn. Phần chênh lệch gọi là credit spread, phản ánh mức rủi ro thị trường gán cho doanh nghiệp đó.

Trái phiếu doanh nghiệp có nhiều dạng: có tài sản bảo đảm hoặc không, chuyển đổi được thành cổ phiếu hoặc không, có quyền mua lại trước hạn hoặc không. Mỗi điều khoản thay đổi rủi ro và lợi suất, nên cần đọc kỹ bản công bố thông tin trước khi mua.

Các rủi ro chính

Rủi ro tín dụng

Rủi ro tín dụng là khả năng tổ chức phát hành chậm trả hoặc không trả lãi, gốc. Với trái phiếu doanh nghiệp, đây là rủi ro lớn nhất. Coupon cao thường là dấu hiệu thị trường đòi bù cho rủi ro cao hơn, không phải món lợi miễn phí. Hãy xem báo cáo tài chính của doanh nghiệp, mức nợ, dòng tiền và tài sản bảo đảm.

Rủi ro lãi suất

Như đã nói ở trên, khi lãi suất tăng, giá trái phiếu đang nắm giữ giảm. Rủi ro này có cả ở trái phiếu chính phủ.

Rủi ro thanh khoản

Một số trái phiếu, nhất là trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ, rất ít người mua bán. Khi cần tiền, bạn có thể phải bán với giá thấp hoặc không bán được.

Rủi ro lạm phát

Coupon cố định mất giá trị thực khi lạm phát tăng. Xem thêm lãi suất danh nghĩa và thực và lạm phát và tiết kiệm.

Trái phiếu không phải tiền gửi

Trái phiếu không phải là tiền gửi ngân hàng. Kể cả khi được bán qua ngân hàng, bạn vẫn cần hỏi rõ trái phiếu có thuộc phạm vi bảo hiểm tiền gửi hay không. Hãy kiểm tra thông tin này với tổ chức bán và cơ quan quản lý chính thức.

Đầu tư trái phiếu: những điều nên kiểm tra

• Ai là tổ chức phát hành, tình hình tài chính ra sao.
• Coupon cố định hay thả nổi, lịch trả lãi, ngày đáo hạn.
• Có tài sản bảo đảm không, có điều khoản mua lại trước hạn không.
• Có thể bán lại trước hạn ở đâu và với điều kiện nào.
• Số tiền bỏ vào chiếm bao nhiêu trong tổng tài sản của bạn và có phù hợp với khẩu vị rủi ro hay không.

Nếu không muốn chọn từng mã, một số nhà đầu tư dùng quỹ mở hoặc quỹ ETF trái phiếu để đa dạng hóa danh mục. Quỹ vẫn chịu rủi ro lãi suất và tín dụng, và giá trị chứng chỉ quỹ có thể giảm.

Lãi suất và lợi suất thay đổi theo thời gian. Chỉ nên dùng số liệu từ nguồn chính thức có ghi ngày. Bối cảnh lãi suất trong nước có ở trang Lãi suất & kinh tế VN.

Câu hỏi thường gặp

Trái phiếu có an toàn hơn cổ phiếu không?

Người giữ trái phiếu được ưu tiên trả nợ trước cổ đông, và dòng tiền của trái phiếu thường ổn định hơn. Nhưng trái phiếu vẫn có thể mất giá hoặc không được trả nợ, nhất là trái phiếu doanh nghiệp có tình hình tài chính yếu.

Coupon và lợi suất khác nhau thế nào?

Coupon là mức lãi tính trên mệnh giá, cố định theo điều khoản. Lợi suất là mức sinh lời tính theo giá bạn thực sự mua, nên thay đổi theo giá thị trường.

Giữ trái phiếu đến đáo hạn thì có bị lỗ không?

Nếu tổ chức phát hành trả đủ lãi và gốc, biến động giá giữa kỳ không ảnh hưởng số tiền bạn nhận khi đáo hạn. Rủi ro còn lại là rủi ro tín dụng và lạm phát.

Vì sao trái phiếu doanh nghiệp trả lãi cao hơn trái phiếu chính phủ?

Vì doanh nghiệp có khả năng không trả được nợ cao hơn. Phần lãi cao hơn là khoản bù cho rủi ro đó.

Tôi nên đọc gì tiếp theo?

Xem Giá trái phiếu và lợi suất để hiểu cách tính, Đầu tư là gì để nắm bức tranh chung, và Thuật ngữ tài chính khi gặp từ chưa rõ.