IPO là gì? Quy trình và rủi ro

IPO là gì

IPO (Initial Public Offering) là việc phát hành lần đầu ra công chúng: doanh nghiệp bán cổ phần cho nhà đầu tư rộng rãi và thường sau đó niêm yết cổ phiếu trên sở giao dịch. Trước IPO, cổ phần nằm trong tay nhà sáng lập, quỹ đầu tư hoặc Nhà nước. Sau IPO, cổ phiếu có thể được mua bán công khai.

Cổ phiếu là phần sở hữu trong doanh nghiệp. Nếu bạn chưa nắm khái niệm này, hãy đọc trước Cổ phiếu là gì.

IPO có hai dạng:

Phát hành mới (primary): doanh nghiệp tạo thêm cổ phần, tiền thu về công ty để mở rộng hoạt động hoặc trả nợ.
Bán lại (secondary): cổ đông hiện hữu bán bớt cổ phần, tiền về túi người bán, không vào công ty.

Nhiều đợt IPO kết hợp cả hai. Bản cáo bạch cho biết tỷ trọng từng phần. Nếu phần lớn là cổ đông cũ bán ra, hãy xem kỹ vì sao họ muốn rút vốn.

Một công ty bán cổ phiếu mới cho nhà đầu tư trong đợt IPO; tiền thu được thuộc về công ty.
Cổ phiếu được niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán.
Sau đó các nhà đầu tư giao dịch với nhau (thị trường thứ cấp); công ty không nhận được gì từ các giao dịch này.
Giá biến động theo cung và cầu; cổ đông có thể nhận cổ tức.

Từ IPO đến giao dịch hằng ngày: thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp. Bức tranh chung được đơn giản hóa; chi tiết khác nhau tùy quốc gia, sàn môi giới và sản phẩm.

Quy trình phát hành lần đầu ra công chúng

Trình tự cụ thể tùy quy định từng thị trường. Ở Việt Nam, hoạt động chào bán chứng khoán ra công chúng do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quản lý. Về khung chung:

Chuẩn bị: doanh nghiệp chọn công ty chứng khoán tư vấn hoặc bảo lãnh, kiểm toán báo cáo tài chính, chuẩn hóa quản trị.
Hồ sơ và bản cáo bạch: tài liệu mô tả hoạt động kinh doanh, tình hình tài chính, rủi ro, mục đích sử dụng vốn, cơ cấu cổ đông.
Cấp phép: cơ quan quản lý xem xét hồ sơ trước khi doanh nghiệp được chào bán.
Định giá và chào bán: xác định giá, mở thời gian đăng ký mua và nộp tiền.
Phân bổ: khi lượng đăng ký vượt số cổ phần chào bán, cổ phần được phân bổ theo tỷ lệ hoặc theo kết quả đấu giá.
Niêm yết hoặc đăng ký giao dịch: cổ phiếu bắt đầu được mua bán trên sàn.

Cách đọc tài liệu tài chính trong hồ sơ: Đọc báo cáo tài chính.

Giá IPO được xác định thế nào

Có ba cách phổ biến:

Cách	Cơ chế	Điểm cần biết
Giá cố định	Tổ chức phát hành công bố sẵn mức giá	Đơn giản, nhưng giá có thể lệch xa giá thị trường sau niêm yết
Dựng sổ lệnh (bookbuilding)	Thu thập mức giá và khối lượng nhà đầu tư tổ chức sẵn sàng mua, rồi chốt giá	Phổ biến ở thị trường quốc tế; nhà đầu tư cá nhân thường chỉ nhận giá đã chốt
Đấu giá cổ phần	Nhà đầu tư đặt giá và khối lượng; ai trả giá cao hơn được ưu tiên phân bổ	Ở Việt Nam hay dùng khi cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

Trong đấu giá cổ phần, tổ chức phát hành công bố giá khởi điểm, nhà đầu tư nộp tiền đặt cọc và phiếu đặt giá. Người trúng giá mua ở đúng mức giá mình đặt. Vì vậy, người đặt giá quá cao vẫn trúng nhưng có thể mua đắt hơn giá cổ phiếu sau khi lên sàn. Quy chế từng đợt (cách đặt cọc, hoàn cọc, phân bổ khi trùng giá) nằm trong thông báo đấu giá. Hãy đọc thông báo đó trên trang chính thức của sở giao dịch hoặc tổ chức phát hành.

Để đánh giá giá IPO có hợp lý không, nhà đầu tư thường so sánh với doanh nghiệp cùng ngành qua chỉ số P/E, P/B, EPS, ROE.

Cách mua cổ phiếu IPO

Với nhà đầu tư cá nhân, việc mua cổ phiếu IPO thường gồm các bước sau:

Mở tài khoản chứng khoán tại công ty chứng khoán được cấp phép.
Theo dõi thông báo chào bán hoặc đấu giá, đọc bản cáo bạch.
Đăng ký mua hoặc đặt giá trong thời gian quy định và nộp tiền hoặc tiền cọc.
Nhận kết quả phân bổ. Phần tiền không trúng được hoàn lại theo quy chế đợt phát hành.
Chờ cổ phiếu niêm yết. Trước thời điểm đó, bạn thường chưa bán được trên sàn.

Thông tin chung về thị trường trong nước: Chứng khoán Việt Nam.

Lock-up: thời gian hạn chế chuyển nhượng

Lock-up là thời gian một số cổ đông không được bán cổ phần sau IPO. Đối tượng thường là nhà sáng lập, ban lãnh đạo, cổ đông lớn hoặc nhà đầu tư chiến lược. Mục đích là tránh cảnh người nắm thông tin nội bộ bán ngay sau khi lên sàn.

Điều nhà đầu tư cá nhân cần lưu ý:

Ngày hết lock-up có thể làm tăng lượng cổ phiếu được bán ra. Giá thường chịu áp lực quanh thời điểm này.
Thời hạn và đối tượng bị hạn chế ghi trong bản cáo bạch hoặc quy định áp dụng. Hãy kiểm tra trong tài liệu chính thức, không dựa vào lời kể.
Bản thân bạn cũng có thể không bán được ngay nếu cổ phiếu chưa niêm yết hoặc thanh khoản thấp.

Rủi ro cho nhà đầu tư cá nhân

Mất vốn: giá sau niêm yết có thể thấp hơn giá IPO và giảm kéo dài. IPO không bảo đảm có lãi.
Thông tin bất cân xứng: người bán (doanh nghiệp, cổ đông cũ) hiểu công ty rõ hơn người mua. Lịch sử giá trên sàn chưa có để tham chiếu.
Định giá theo kỳ vọng: đợt IPO được truyền thông nhiều có thể khiến giá đặt mua cao hơn giá trị thực.
Thanh khoản: cổ phiếu mới có thể ít người mua bán, khó thoát vị thế đúng lúc bạn cần.
Phân bổ ít: khi lượng đăng ký vượt cung, bạn có thể chỉ nhận một phần nhỏ số cổ phần đã đăng ký.
Chậm niêm yết: có trường hợp cổ phần đã bán nhưng việc lên sàn bị chậm, vốn của bạn bị kẹt.
Vay ký quỹ: dùng tiền vay để mua làm khoản lỗ lớn nhanh hơn khi giá giảm.
Lừa đảo: cẩn thận với lời mời mua "cổ phần trước IPO" qua mạng xã hội hoặc qua tổ chức không được cấp phép. Xem thêm Pháp lý và an toàn.

Không nên dồn phần lớn tiền vào một mã IPO. Xem Đa dạng hóa danh mục và Khẩu vị rủi ro.

Danh sách kiểm tra trước khi đăng ký

Đọc bản cáo bạch: mục đích dùng vốn, rủi ro, nợ vay, cổ đông lớn.
Xem tỷ trọng phát hành mới và phần cổ đông cũ bán ra.
So sánh định giá với doanh nghiệp cùng ngành.
Ghi lại lịch niêm yết dự kiến và các mốc hết lock-up.
Chỉ dùng số tiền bạn chấp nhận mất.

Câu hỏi thường gặp

IPO là gì nói ngắn gọn?

Là việc doanh nghiệp bán cổ phần lần đầu cho công chúng, thường kèm theo niêm yết trên sở giao dịch.

Mua cổ phiếu IPO có chắc lãi không?

Không. Giá sau niêm yết có thể thấp hơn giá phát hành, và bạn có thể mất một phần hoặc toàn bộ số tiền đã bỏ ra.

Đấu giá cổ phần khác giá cố định thế nào?

Với đấu giá cổ phần, mỗi người trúng mua ở mức giá mình đặt. Với giá cố định, mọi người mua cùng một mức giá do tổ chức phát hành công bố.

Lock-up có ảnh hưởng đến tôi không?

Có, theo cách gián tiếp. Khi lock-up hết hạn, cổ đông lớn được phép bán, lượng cổ phiếu chào bán trên thị trường có thể tăng.

Tôi tìm thông tin đợt IPO ở đâu?

Trên trang chính thức của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, của sở giao dịch, của tổ chức phát hành và trong bản cáo bạch do công ty chứng khoán tư vấn cung cấp.

IPO là gì? Quy trình, định giá và rủi ro cho nhà đầu tư cá nhân