Dự trữ một phần là gì? Ngân hàng

Định nghĩa ngắn

Dự trữ một phần (fractional reserve banking) là cơ chế trong đó ngân hàng chỉ giữ lại một phần tiền gửi của khách hàng làm dự trữ và dùng phần còn lại để cho vay.

Phần dự trữ gồm tiền mặt tại quỹ và tiền gửi của ngân hàng tại ngân hàng trung ương. Phần mà luật buộc phải giữ gọi là tiền gửi dự trữ bắt buộc. Tỷ lệ phải giữ, tính trên tổng tiền gửi, gọi là tỷ lệ dự trữ bắt buộc.

Ví dụ minh họa (giả định)

Ví dụ dưới đây là tình huống giả định, chỉ dùng để mô tả cơ chế:

Chị A gửi tiền vào ngân hàng X.
Ngân hàng X giữ lại một phần làm dự trữ theo tỷ lệ bắt buộc và cho anh B vay phần còn lại.
Anh B trả tiền cho người bán hàng. Người bán gửi số tiền này vào ngân hàng Y.
Ngân hàng Y cũng giữ lại một phần và cho vay tiếp phần còn lại.

Sau mỗi vòng, tổng tiền gửi trong cả hệ thống tăng lên, dù khoản tiền ban đầu của chị A không đổi. Tiền chị A gửi vẫn nằm trong tài khoản của chị, nhưng phần lớn số tiền đó đã được cho vay đi.

Về lý thuyết, mức mở rộng tối đa bằng khoản gửi ban đầu nhân với hệ số nhân tiền, tức nghịch đảo của tỷ lệ dự trữ. Tỷ lệ dự trữ càng thấp thì hệ số này càng lớn.

Định nghĩa chính xác và các trường hợp biên

Đối với người đã có kinh nghiệm, cần lưu ý những điểm sau:

Hệ số nhân tiền chỉ là giới hạn trên. Trên thực tế tiền gửi không mở rộng hết mức đó, vì người dân giữ tiền mặt, ngân hàng giữ dự trữ dư và nhu cầu vay có hạn.
Quan điểm tiền nội sinh. Nhiều ngân hàng trung ương mô tả quy trình theo chiều ngược lại. Ngân hàng cho vay trước, khoản vay tạo ra tiền gửi mới, sau đó ngân hàng tìm nguồn dự trữ trên thị trường liên ngân hàng.
Dự trữ khác vốn. Dự trữ là tài sản thanh khoản. Vốn chủ sở hữu là phần dùng để hấp thụ thua lỗ. Ở nhiều hệ thống, giới hạn cho vay thực tế đến từ yêu cầu về vốn và thanh khoản nhiều hơn là từ dự trữ bắt buộc.
Không có yêu cầu dự trữ. Một số nền kinh tế đã bỏ tỷ lệ dự trữ bắt buộc. Cơ chế dự trữ một phần vẫn tồn tại, chỉ là không có mức sàn theo luật.
Đối lập với dự trữ toàn phần. Ở mô hình dự trữ toàn phần (full reserve), ngân hàng giữ lại toàn bộ tiền gửi không kỳ hạn. Mô hình này chủ yếu được bàn đến trong học thuật.

Điểm yếu cố hữu của cơ chế này là ngân hàng không thể trả hết tiền gửi cùng lúc. Vì vậy, khi người gửi mất niềm tin, có thể xảy ra rút tiền hàng loạt.

Thuật ngữ này xuất hiện ở đâu

Tin tức chính sách tiền tệ: các thông báo tăng hoặc giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc được xem là công cụ siết hoặc nới thanh khoản. Mức thay đổi thường được tính bằng điểm cơ bản.
Báo cáo ngân hàng: mục tiền gửi tại ngân hàng trung ương, tỷ lệ cho vay trên tiền gửi và các chỉ số thanh khoản.
Lịch kinh tế và phân tích cơ bản: quyết định về dự trữ bắt buộc có thể làm tỷ giá và chỉ số chứng khoán biến động. Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy quanh những tin này có thể khiến bạn mất tiền rất nhanh.

Trên nền tảng giao dịch, thuật ngữ này không xuất hiện như một thông số. Nó chỉ có mặt trong tin tức và lịch sự kiện.

Thuật ngữ liên quan

Câu hỏi thường gặp

Dự trữ một phần là gì, nói ngắn gọn?

Đó là cơ chế ngân hàng giữ lại một phần tiền gửi làm dự trữ và cho vay phần còn lại.

Tiền gửi dự trữ bắt buộc là gì?

Đó là phần tiền mà ngân hàng phải giữ tại ngân hàng trung ương hoặc tại quỹ theo quy định. Phần này được tính theo tỷ lệ trên tổng tiền gửi.

Ngân hàng có "tạo ra tiền" không?

Có. Khi ngân hàng cho vay, khoản vay tạo ra tiền gửi mới trong hệ thống. Mức tạo tiền bị giới hạn bởi dự trữ, yêu cầu về vốn, yêu cầu về thanh khoản và nhu cầu vay.

Hệ số nhân tiền có chính xác không?

Không. Đó là mức tối đa trên lý thuyết. Con số thực tế thường thấp hơn vì người dân giữ tiền mặt và ngân hàng giữ dự trữ dư.

Cơ chế này có rủi ro gì?

Ngân hàng không thể trả toàn bộ tiền gửi cùng lúc. Khi mất niềm tin, có thể xảy ra rút tiền hàng loạt và hiệu ứng lây lan sang các ngân hàng khác.

Dự trữ một phần (fractional reserve banking)