Lãi suất thực: khái niệm, cách đo và mối liên hệ với vàng

Lãi suất thực là gì

Lãi suất thực (real interest rate) là phần lợi tức còn lại sau khi đã tính đến lạm phát. Lãi suất danh nghĩa là mức ghi trên hợp đồng, sổ tiết kiệm hay trái phiếu. Lạm phát là tốc độ tăng mặt bằng giá, tức sức mua của đồng tiền giảm đi (xem Lạm phát).

Công thức gần đúng, còn gọi là phương trình Fisher:

Lãi suất thực ≈ Lãi suất danh nghĩa − Lạm phát kỳ vọng

Khi lãi suất danh nghĩa cao hơn lạm phát kỳ vọng, lãi suất thực dương: tiền gửi hoặc trái phiếu giữ được sức mua và tăng thêm. Khi lạm phát kỳ vọng cao hơn, lãi suất thực âm: người giữ tiền mất dần sức mua dù vẫn nhận lãi.

Kỳ vọng hay số liệu đã công bố

Có hai cách tính thường gặp:

• Lãi suất thực ex-post (nhìn lại): lấy lãi suất danh nghĩa trừ lạm phát đã công bố, ví dụ chỉ số giá tiêu dùng CPI hoặc PCE. Cách này dễ tính nhưng chỉ cho biết chuyện đã xảy ra.
• Lãi suất thực ex-ante (nhìn trước): dùng lạm phát kỳ vọng. Đây là con số thị trường quan tâm hơn, vì giá tài sản phản ánh kỳ vọng về tương lai.

Lạm phát kỳ vọng không quan sát trực tiếp được. Nó được ước lượng từ khảo sát hoặc từ giá trái phiếu, trong đó phổ biến nhất là trái phiếu TIPS của Mỹ.

TIPS và lạm phát hòa vốn

TIPS (Treasury Inflation-Protected Securities) là trái phiếu của Bộ Tài chính Mỹ có gốc được điều chỉnh theo CPI. Vì phần lạm phát đã được bù, lợi suất của TIPS trên thị trường được xem là thước đo trực tiếp của lợi suất thực cho kỳ hạn đó.

Từ đây có khái niệm lạm phát hòa vốn (breakeven inflation):

Lạm phát hòa vốn = Lợi suất trái phiếu thường cùng kỳ hạn − Lợi suất TIPS

Đây là mức lạm phát mà thị trường đang ngầm định. Lưu ý vài giới hạn:

• Chênh lệch này còn chứa phần bù thanh khoản và phần bù rủi ro, nên không bằng đúng kỳ vọng lạm phát.
• Trong giai đoạn thị trường căng thẳng, TIPS có thể kém thanh khoản hơn trái phiếu thường, làm số liệu lệch.
• Lợi suất thực từ TIPS là của Mỹ, không thay thế được lãi suất thực ở quốc gia khác.

Số liệu lợi suất TIPS và lợi suất trái phiếu thường nên lấy từ nguồn chính thức, như trang dữ liệu lợi suất của Bộ Tài chính Mỹ hoặc cơ sở dữ liệu của Fed. Không nên dựa vào con số chép lại không rõ nguồn. Về quan hệ giữa các kỳ hạn, xem Đường cong lợi suất.

Lãi suất thực và vàng

Vàng không trả lãi. Giữ vàng nghĩa là bỏ qua lợi tức có thể nhận từ trái phiếu hoặc tiền gửi. Phần bỏ qua đó là chi phí cơ hội.

• Khi lợi suất thực tăng, trái phiếu được bảo vệ lạm phát trả nhiều hơn. Chi phí cơ hội của vàng tăng, nên giá vàng thường chịu áp lực.
• Khi lợi suất thực giảm hoặc âm sâu, chi phí cơ hội giảm. Vàng thường được ưa chuộng hơn.

Đây là xu hướng thường thấy, không phải quy luật cố định. Giá vàng còn chịu tác động của đồng USD, nhu cầu mua của ngân hàng trung ương, rủi ro địa chính trị và tâm lý trú ẩn an toàn. Có những giai đoạn vàng và lợi suất thực cùng tăng. Xem thêm Điều gì tác động giá vàng.

Lãi suất thực cũng ảnh hưởng tới tỷ giá: đồng tiền có lợi suất thực cao hơn tương đối thường thu hút vốn hơn. Chi tiết ở Lợi suất trái phiếu và tỷ giá và Chỉ số USD (DXY).

Thị trường thường phản ứng thế nào

Lãi suất thực thay đổi khi một trong hai vế thay đổi: lãi suất danh nghĩa hoặc lạm phát kỳ vọng. Các sự kiện thường gây biến động:

Điều quan trọng là mức bất ngờ so với kỳ vọng, không phải con số tuyệt đối (xem Tin kỳ vọng và bất ngờ). Ngày họp, ngày công bố dữ liệu và lịch đấu giá nên tra trực tiếp trên lịch chính thức của Fed, Cục Thống kê Lao động Mỹ và Bộ Tài chính Mỹ, hoặc theo hướng dẫn ở Cách đọc lịch kinh tế.

Trang này không đưa ra dự báo hay gợi ý giao dịch. Giao dịch CFD vàng hoặc ngoại hối có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh, kể cả khi bạn hiểu đúng cơ chế. Xem Quản lý rủi ro.

Áp dụng cho người gửi tiết kiệm ở Việt Nam

Với tiền gửi VND, có thể ước lượng lãi suất thực bằng cách lấy lãi suất tiết kiệm trừ lạm phát CPI do cơ quan thống kê công bố. Nếu lạm phát vượt lãi suất, sức mua của khoản gửi giảm dù số dư tăng. Xem Gửi tiết kiệm và Lãi suất & kinh tế VN.

Câu hỏi thường gặp

Lãi suất thực là gì, nói ngắn gọn?

Là lãi suất danh nghĩa trừ lạm phát kỳ vọng, cho biết sức mua thực sự tăng hay giảm.

Lãi suất thực âm có nghĩa là gì?

Lạm phát cao hơn lãi suất nhận được, nên tiền giữ ở dạng gửi hoặc trái phiếu thường mất dần sức mua.

Vì sao lợi suất TIPS được dùng làm lãi suất thực?

Vì gốc TIPS được điều chỉnh theo CPI, nên lợi suất của nó đã loại phần bù lạm phát.

Lãi suất thực và vàng luôn đi ngược chiều?

Không. Đó là xu hướng thường gặp do chi phí cơ hội, nhưng USD, nhu cầu trú ẩn và mua vào của ngân hàng trung ương có thể lấn át.

Tìm số liệu lợi suất thực ở đâu?

Trên trang dữ liệu lợi suất chính thức của Bộ Tài chính Mỹ và cơ sở dữ liệu của Fed. Nên đối chiếu ngày cập nhật trước khi dùng.