Lạm phát là gì? Nguyên nhân và cách đo

Lạm phát là gì

Lạm phát là hiện tượng mặt bằng giá chung của hàng hóa và dịch vụ tăng lên theo thời gian. Khi đó, cùng một số tiền mua được ít hàng hóa hơn trước, tức sức mua của đồng tiền giảm.

Nên phân biệt vài khái niệm gần nhau:

Giảm phát: mặt bằng giá chung đi xuống.
Giảm tốc lạm phát (disinflation): giá vẫn tăng, nhưng tăng chậm hơn kỳ trước.
Siêu lạm phát: giá tăng rất nhanh, đồng tiền mất giá mạnh trong thời gian ngắn.

Lạm phát không phải là giá của một món hàng tăng. Nếu chỉ giá xăng tăng còn phần lớn giá khác đứng yên, đó là thay đổi giá tương đối. Lạm phát nói về mặt bằng giá chung.

Lạm phát (CPI) công bố cao hơn dự báo.
Thị trường kỳ vọng ngân hàng trung ương giữ lãi suất cao hoặc tăng thêm.
Lợi suất trái phiếu tăng theo những kỳ vọng đó.
Đồng tiền thường mạnh lên; lạm phát thấp hơn dự báo thường tác động ngược lại.

Dữ liệu lạm phát → kỳ vọng lãi suất → tiền tệ. Đây là phản ứng đầu tiên thường gặp, không phải quy luật: khi tin đã được kỳ vọng từ trước, giá có thể gần như không biến động hoặc đi ngược lại.

Nguyên nhân lạm phát

Lạm phát do cầu kéo (demand-pull)

Khi tổng cầu trong nền kinh tế tăng nhanh hơn khả năng sản xuất, doanh nghiệp có thể tăng giá mà vẫn bán được hàng. Tổng cầu có thể tăng vì tín dụng rẻ, chính phủ chi tiêu nhiều, thu nhập tăng hoặc xuất khẩu mạnh. Thị trường lao động "nóng" (thất nghiệp thấp, tiền lương tăng) thường đi kèm loại lạm phát này. Xem thêm chính sách tài khóa và cung tiền.

Lạm phát do chi phí đẩy (cost-push)

Khi chi phí sản xuất tăng, doanh nghiệp chuyển một phần chi phí sang giá bán. Nguồn gốc thường gặp: giá năng lượng và nguyên liệu tăng, chuỗi cung ứng gián đoạn, tiền lương tăng nhanh hơn năng suất, hoặc đồng nội tệ mất giá làm hàng nhập khẩu đắt lên. Giá dầu là ví dụ điển hình, xem giá dầu và lạm phát.

Lạm phát do kỳ vọng

Nếu người dân và doanh nghiệp tin rằng giá sẽ còn tăng, họ hành xử theo niềm tin đó: người lao động đòi tăng lương, doanh nghiệp tăng giá sớm, người tiêu dùng mua trước. Hành vi này khiến lạm phát tự duy trì. Vì vậy ngân hàng trung ương rất quan tâm đến việc giữ kỳ vọng lạm phát "được neo", tức công chúng tin rằng lạm phát sẽ quay về mục tiêu.

Cách đo lạm phát

Các chỉ số chính

Chỉ số	Đo cái gì	Ghi chú
CPI	Giá một rổ hàng hóa, dịch vụ người tiêu dùng mua	Chỉ số được theo dõi rộng rãi nhất, xem CPI
PCE	Giá chi tiêu tiêu dùng cá nhân	Thước đo Fed ưu tiên, xem PCE
PPI	Giá ở khâu sản xuất, bán buôn	Có thể báo trước áp lực giá, xem PPI

Số liệu thường được công bố theo hai cách so sánh: so với cùng kỳ năm trước và so với kỳ trước. So với cùng kỳ năm trước cho xu hướng dài hơn; so với kỳ trước cho thấy động lượng gần đây nhưng nhiễu hơn.

Lạm phát tổng thể và lạm phát lõi

Lạm phát tổng thể (headline): tính toàn bộ rổ hàng, kể cả lương thực và năng lượng.
Lạm phát lõi (core): loại bỏ lương thực và năng lượng, vì đây là các nhóm biến động mạnh theo thời tiết, nguồn cung, địa chính trị.

Lạm phát tổng thể phản ánh chi phí sinh hoạt thực tế mà người dân chịu. Lạm phát lõi giúp nhìn rõ xu hướng nền, nên ngân hàng trung ương thường dựa vào nó khi đánh giá áp lực giá kéo dài. Trader thường xem cả hai: một cú tăng giá năng lượng có thể đẩy headline lên trong khi core không đổi, và thị trường có thể phản ứng khác nhau với từng con số.

Vì sao ngân hàng trung ương nhắm mục tiêu lạm phát thấp

Nhiều ngân hàng trung ương lớn công bố một mục tiêu lạm phát thấp và ổn định. Con số mục tiêu cụ thể của từng nơi nên kiểm tra trên trang chính thức của ngân hàng đó. Lý do họ không nhắm mức bằng không:

Sai số đo lường: chỉ số giá có xu hướng ước tính lạm phát cao hơn thực tế do thay đổi chất lượng hàng hóa và thói quen mua sắm.
Tránh giảm phát: giảm phát làm người ta trì hoãn chi tiêu và làm gánh nặng nợ thực tế tăng lên.
Dư địa chính sách: lạm phát dương giúp lãi suất danh nghĩa ở mức cao hơn, để ngân hàng trung ương còn chỗ cắt giảm khi kinh tế suy yếu.
Điều chỉnh tiền lương: một mức lạm phát nhẹ giúp tiền lương thực điều chỉnh mà không cần cắt lương danh nghĩa.

Công cụ chính là lãi suất điều hành. Khi lạm phát cao hơn mục tiêu, ngân hàng trung ương có xu hướng thắt chặt (tăng lãi suất, thu hẹp bảng cân đối); khi thấp hơn, có xu hướng nới lỏng. Xem ngân hàng trung ương và tiền tệ, Fed, ECB và QE và QT.

Lạm phát và forex

Cơ chế truyền dẫn

Số liệu lạm phát tác động đến tỷ giá chủ yếu qua kỳ vọng về lãi suất:

Lạm phát cao hơn dự kiến khiến thị trường đánh giá khả năng ngân hàng trung ương giữ lãi suất cao lâu hơn hoặc tăng thêm.
Lợi suất trái phiếu ngắn hạn điều chỉnh theo kỳ vọng đó.
Chênh lệch lợi suất giữa hai quốc gia thay đổi, kéo theo dòng vốn và tỷ giá.

Vì vậy phản ứng thường thấy là: lạm phát cao hơn dự báo có xu hướng hỗ trợ đồng tiền đó, thấp hơn dự báo có xu hướng gây áp lực. Đây là xu hướng thường gặp, không phải quy luật. Xem lãi suất và tiền tệ và lợi suất trái phiếu và tỷ giá.

Những điểm làm phản ứng phức tạp hơn

Kỳ vọng và bất ngờ: thị trường phản ứng với phần chênh lệch giữa số thực tế và số dự báo, không phải với con số tuyệt đối. Xem tin kỳ vọng và bất ngờ.
Lãi suất thực: lãi suất danh nghĩa trừ lạm phát. Nếu lạm phát tăng nhanh mà ngân hàng trung ương không phản ứng, lãi suất thực giảm và đồng tiền có thể yếu đi. Xem lãi suất thực.
Thành phần chi tiết: lạm phát lõi, dịch vụ, nhà ở thường được chú ý hơn con số tổng thể.
Giọng điệu ngân hàng trung ương: cùng một con số, phản ứng phụ thuộc vào việc ngân hàng trung ương đang hawkish hay dovish.
Tài sản khác: vàng, chỉ số chứng khoán và chỉ số USD (DXY) cũng thường biến động quanh thời điểm công bố số liệu lạm phát của Mỹ.

Lịch công bố

Ngày giờ công bố CPI, PCE, PPI do cơ quan thống kê của từng quốc gia đặt trước theo lịch chính thức. Hãy lấy ngày giờ và số liệu trực tiếp từ lịch của cơ quan công bố hoặc lịch kinh tế, xem cách đọc lịch kinh tế. Trang này không đưa số liệu hay dự báo.

Rủi ro khi giao dịch quanh tin lạm phát

Quanh thời điểm công bố, spread có thể giãn rộng, giá có thể nhảy (gap) và lệnh có thể khớp ở giá khác mong đợi (trượt giá). Giao dịch forex và CFD có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh, kể cả toàn bộ số tiền ký quỹ. Đọc quản lý rủi ro trước khi giao dịch. Tại Việt Nam, khung pháp lý về sàn forex có nhiều hạn chế, xem pháp lý và an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Lạm phát là gì, nói ngắn gọn?

Là sự tăng lên của mặt bằng giá chung, làm sức mua của đồng tiền giảm.

Nguyên nhân lạm phát chính là gì?

Cầu kéo (tổng cầu vượt khả năng sản xuất), chi phí đẩy (chi phí đầu vào tăng) và kỳ vọng lạm phát tự duy trì.

Lạm phát lõi khác lạm phát tổng thể thế nào?

Lạm phát lõi loại bỏ lương thực và năng lượng để thấy xu hướng nền; lạm phát tổng thể tính toàn bộ rổ hàng.

Vì sao ngân hàng trung ương không nhắm lạm phát bằng không?

Để tránh rủi ro giảm phát, bù sai số đo lường và giữ dư địa cắt giảm lãi suất khi cần.

Lạm phát cao có luôn làm đồng tiền tăng giá không?

Không. Phản ứng phụ thuộc vào mức chênh so với dự báo, phản ứng của ngân hàng trung ương và lãi suất thực.

Tôi xem số liệu lạm phát ở đâu?

Trên trang của cơ quan thống kê chính thức của từng quốc gia hoặc qua lịch kinh tế. Xem thêm phân tích cơ bản.

Lạm phát là gì và vì sao trader cần hiểu