Moral hazard là gì? Rủi ro đạo đức trong tài chính

Moral hazard là gì?

Moral hazard (rủi ro đạo đức) là khi ai đó chấp nhận rủi ro cao hơn vì phần lớn thiệt hại nếu có sẽ do người khác gánh.

Chữ "đạo đức" ở đây không có nghĩa là người đó xấu. Thuật ngữ mô tả cách hành vi thay đổi khi chi phí của sai lầm được chuyển sang bên khác.

Định nghĩa chính xác

Trong kinh tế học, moral hazard là vấn đề bất cân xứng thông tin sau khi ký hợp đồng. Bên được bảo vệ (người được bảo hiểm, người vay, người quản lý vốn) có hành động mà bên chịu rủi ro (công ty bảo hiểm, người cho vay, nhà đầu tư) không quan sát hay kiểm soát được đầy đủ.

Hai cách phân loại thường gặp:

Ex ante: người được bảo vệ giảm mức thận trọng trước khi sự cố xảy ra.
Ex post: sau sự cố, người đó đòi bồi thường hoặc hỗ trợ nhiều hơn mức cần thiết.

Moral hazard gắn với vấn đề người ủy quyền – người đại diện (principal–agent): người đại diện hưởng phần lãi nhưng không chịu đủ phần lỗ.

Ví dụ rủi ro đạo đức (giả định)

Giả định có người quản lý quỹ nhận phí thưởng khi quỹ có lãi, nhưng không phải bù khi quỹ lỗ. Vốn trong quỹ là của nhà đầu tư.

Nếu các vị thế rủi ro cao thành công, người quản lý nhận thưởng lớn.
Nếu thất bại, nhà đầu tư chịu khoản lỗ, người quản lý chỉ mất phần thưởng.

Cấu trúc này khuyến khích người quản lý chọn vị thế rủi ro hơn mức nhà đầu tư mong muốn. Đó là moral hazard: quyết định và hậu quả nằm ở các bên khác nhau.

Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh. Khi người ra quyết định không chịu phần lỗ, khả năng quyết định thiếu thận trọng tăng lên.

Moral hazard trong tài chính: thuật ngữ xuất hiện ở đâu

Tin tức về cứu trợ ngân hàng (bailout): khi nhà nước cứu ngân hàng "quá lớn để sụp đổ", giới phân tích cảnh báo các ngân hàng khác có thể chấp nhận rủi ro cao hơn. Cơ chế bail-in ra đời phần lớn để giảm vấn đề này.
Bảo hiểm tiền gửi: người gửi tiền ít theo dõi sức khỏe ngân hàng hơn, từ đó giảm áp lực kỷ luật lên ngân hàng. Xem thêm rút tiền hàng loạt.
Ngân hàng trung ương làm người cho vay cuối cùng: báo cáo chính sách thường bàn đến moral hazard khi đánh giá các gói hỗ trợ thanh khoản.
Quản lý vốn hộ, copy trading, quỹ: tài liệu công bố rủi ro thường mô tả cơ cấu phí và trách nhiệm của bên quản lý.

Trường hợp biên và phân biệt

Khác lựa chọn bất lợi (adverse selection): lựa chọn bất lợi xảy ra trước hợp đồng, do thông tin ẩn. Moral hazard xảy ra sau hợp đồng, do hành động ẩn.
Không phải mọi rủi ro được chuyển giao đều là moral hazard: nếu bên chịu rủi ro giám sát tốt hoặc yêu cầu tài sản thế chấp đủ lớn, động cơ liều lĩnh giảm đi.
Cách giảm thường gặp: đồng chi trả, mức khấu trừ, ràng buộc thưởng với kết quả dài hạn, giữ lại thưởng (clawback), yêu cầu vốn chủ sở hữu.

Thuật ngữ liên quan

Câu hỏi thường gặp

Rủi ro đạo đức là gì, nói ngắn gọn?

Là khi người được bảo vệ khỏi hậu quả chấp nhận rủi ro nhiều hơn, vì người khác chịu thiệt hại.

Moral hazard có phải là gian lận không?

Không nhất thiết. Hành vi có thể hoàn toàn hợp pháp; vấn đề nằm ở động cơ do cấu trúc hợp đồng tạo ra.

Moral hazard khác lựa chọn bất lợi thế nào?

Lựa chọn bất lợi liên quan đến thông tin ẩn trước khi ký kết. Moral hazard liên quan đến hành động ẩn sau khi ký kết.

Vì sao cứu trợ ngân hàng hay bị gắn với moral hazard?

Vì nếu ngân hàng tin rằng sẽ được cứu, động cơ hạn chế rủi ro của ngân hàng giảm xuống.