Rủi ro hệ thống (systemic risk) là gì?

Định nghĩa ngắn

Rủi ro hệ thống (systemic risk) là rủi ro một sự cố tại một tổ chức hoặc một thị trường lan ra và làm cả hệ thống tài chính ngừng vận hành bình thường.

Điều quan trọng không phải mức lỗ của riêng một bên. Điều quan trọng là các mối liên kết giữa ngân hàng, quỹ, sàn và đối tác giao dịch truyền cú sốc đi tiếp.

Ví dụ giả định

Đây là tình huống hư cấu, không mô tả sự kiện có thật.

• Ngân hàng A cho nhiều ngân hàng khác vay qua đêm và giữ nhiều tài sản giống họ.
• Ngân hàng A thua lỗ nặng và không trả được nợ, tức là vỡ nợ.
• Các ngân hàng cho A vay phải ghi nhận lỗ. Họ ngừng cho nhau vay vì không biết ai còn an toàn. Đây là siết chặt tín dụng.
• Người gửi tiền lo sợ và đồng loạt rút tiền (rút tiền hàng loạt), kể cả ở những ngân hàng không liên quan đến A.
• Nhiều tổ chức cùng bán tài sản để có tiền mặt, giá giảm sâu, và lỗ lan sang cả những người không nắm khoản nợ nào của A.

Cú sốc ban đầu chỉ nằm ở một nơi, nhưng hệ thống bị tê liệt vì các mắt xích phụ thuộc vào nhau. Đó là hiệu ứng lây lan.

Rủi ro hệ thống và phi hệ thống: tránh nhầm lẫn

Trong tiếng Việt, cụm "rủi ro hệ thống" thường được dùng cho hai khái niệm khác nhau:

Khi đọc một bài viết, hãy xem tác giả đang nói về khủng hoảng cả hệ thống hay chỉ nói về biến động chung của thị trường.

Định nghĩa chính xác hơn và các trường hợp biên

Các cơ quan giám sát quốc tế mô tả rủi ro hệ thống là rủi ro gián đoạn dịch vụ tài chính do suy yếu toàn bộ hoặc một phần hệ thống, đủ lớn để gây hậu quả nghiêm trọng cho nền kinh tế thực. Ba kênh chính:

• Liên kết trực tiếp: nợ chéo, phái sinh song phương.
• Bán tháo tài sản: giá giảm làm tài sản thế chấp mất giá, kéo theo lệnh gọi ký quỹ.
• Mất niềm tin: tin đồn hoặc thiếu thông tin khiến thanh khoản biến mất.

Một số trường hợp biên:

• Một đối tác trung tâm (CCP) giảm rủi ro đối tác song phương, nhưng lại trở thành điểm tập trung rủi ro.
• Một sự kiện thiên nga đen có thể không mang tính hệ thống nếu các mối liên kết yếu. Ngược lại, một cú sốc nhỏ có thể thành khủng hoảng hệ thống nếu đòn bẩy cao.
• Cơ chế bail-in và danh sách ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống (G-SIB) ra đời để giảm khả năng nhà nước phải dùng tiền công cứu ngân hàng.

Thuật ngữ này xuất hiện ở đâu

• Báo cáo ổn định tài chính của ngân hàng trung ương và báo cáo của IMF, FSB.
• Tin tức về khủng hoảng hệ thống tài chính, chẳng hạn giai đoạn sau khi Lehman Brothers sụp đổ.
• Thị trường: khi rủi ro hệ thống tăng, thường thấy spread nới rộng, giá nhảy cóc (gap) và dòng tiền tìm nơi trú ẩn. Trên MetaTrader, điều này thể hiện qua spread rộng hơn và lệnh dừng lỗ có thể khớp ở giá xấu hơn dự kiến.

Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể mất tiền rất nhanh, nhất là trong các giai đoạn căng thẳng hệ thống. Xem thêm Quản lý rủi ro.

Thuật ngữ liên quan

Fat tails và tail risk · Flash Crash · Cơ chế circuit breaker · Dự trữ một phần · Bù trừ và thanh toán · Thuật ngữ tài chính

Câu hỏi thường gặp

Rủi ro hệ thống là gì, nói ngắn gọn?

Đó là rủi ro một sự cố lan rộng và làm cả hệ thống tài chính ngừng hoạt động bình thường, chứ không chỉ gây lỗ cho một bên.

Systemic risk và systematic risk có giống nhau không?

Không. Systemic risk là rủi ro sụp đổ hệ thống. Systematic risk là rủi ro chung của thị trường. Tiếng Việt hay gọi cả hai là "rủi ro hệ thống" nên dễ nhầm.

Đa dạng hóa danh mục có loại bỏ rủi ro hệ thống không?

Không. Đa dạng hóa chủ yếu giảm rủi ro phi hệ thống. Trong khủng hoảng, nhiều tài sản có thể giảm giá cùng lúc.

Nhà giao dịch nhỏ lẻ chịu ảnh hưởng thế nào?

Họ chịu ảnh hưởng qua biến động mạnh, spread rộng, giá nhảy cóc và thanh khoản kém. Với vị thế có đòn bẩy, khoản lỗ có thể vượt mức dự tính.