Central counterparty (CCP) là gì?

Định nghĩa ngắn

Central counterparty (CCP), hay tổ chức bù trừ trung tâm, là tổ chức đứng giữa bên mua và bên bán của mỗi giao dịch trên sàn, trở thành bên mua của mọi bên bán và bên bán của mọi bên mua, để hợp đồng vẫn được thực hiện khi một bên không trả được.

Nhờ CCP, bạn không cần biết hay tin tưởng người ở phía bên kia giao dịch. Rủi ro đối tác (xem đối tác giao dịch) được chuyển sang CCP, và CCP quản lý rủi ro đó bằng ký quỹ và quỹ dự phòng.

Định nghĩa chính xác hơn

Về mặt pháp lý, CCP nhận hợp đồng gốc giữa hai thành viên rồi thay thế nó bằng hai hợp đồng mới, mỗi hợp đồng có CCP là một bên. Việc thay thế này gọi là novation (thế chỗ hợp đồng). Một số sàn dùng cơ chế open offer: CCP là đối tác ngay khi lệnh được khớp, không qua bước thế chỗ.

Các công cụ chính của CCP:

• Ký quỹ ban đầu (initial margin): tài sản thành viên nộp trước để bù cho khoản lỗ có thể xảy ra khi đóng vị thế của họ.
• Ký quỹ biến động (variation margin): lãi lỗ được tính theo giá thị trường và thanh toán định kỳ, thường hằng ngày.
• Bù trừ ròng (netting): các nghĩa vụ ngược chiều của cùng một thành viên được cộng trừ với nhau, chỉ phần ròng phải thanh toán.
• Quỹ bù trừ (default fund): khoản góp chung của các thành viên bù trừ, dùng khi ký quỹ của bên vỡ nợ không đủ.

Ví dụ giả định

Trên một sàn phái sinh, trader A mua một hợp đồng tương lai, trader B bán đúng hợp đồng đó. Sau khi khớp, CCP thế chỗ: A có hợp đồng mua với CCP, B có hợp đồng bán với CCP. Cả hai đều nộp ký quỹ ban đầu.

Giả sử giá giảm mạnh. Mỗi ngày, CCP chuyển tiền lỗ từ tài khoản của A sang B qua ký quỹ biến động. Nếu A không nộp thêm ký quỹ khi được yêu cầu, CCP đóng vị thế của A và dùng ký quỹ của A để bù. B vẫn nhận đủ phần lãi, vì nghĩa vụ với B là của CCP, không phải của A.

Trường hợp đặc biệt

• Thứ tự dùng nguồn bù lỗ (default waterfall): thường lần lượt là ký quỹ của bên vỡ nợ, phần góp quỹ bù trừ của bên đó, vốn riêng của CCP, phần góp của các thành viên khác, rồi đến khoản yêu cầu góp thêm. Như vậy, thành viên không vỡ nợ vẫn có thể chịu một phần thiệt hại.
• CCP cũng có thể gặp khó khăn. Vì rủi ro tập trung vào một chỗ, sự cố tại CCP có thể gây hiệu ứng lây lan. CCP lớn vì thế được giám sát chặt.
• Không phải mọi giao dịch đều qua CCP. Nhiều phái sinh phi tập trung (OTC) được thỏa thuận song phương. Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhiều nước bắt buộc bù trừ qua CCP với một phần phái sinh OTC đã chuẩn hóa.
• CFD tại broker bán lẻ là sản phẩm OTC: đối tác của bạn là broker, không có CCP đứng giữa. Xem A-book và B-book. Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh, và không có CCP nào bảo đảm cho khoản lỗ đó.

Thuật ngữ xuất hiện ở đâu

• Tin tức: khi sàn tăng mức ký quỹ trong lúc thị trường biến động mạnh, hoặc khi cơ quan quản lý ban hành quy định mới về bù trừ.
• Báo cáo của sàn và công ty chứng khoán: các mục "thành viên bù trừ", "ký quỹ", "quỹ bù trừ".
• Thị trường Việt Nam: việc bù trừ chứng khoán phái sinh do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện.

Thuật ngữ liên quan

• Bù trừ và thanh toán
• Tài sản thế chấp
• Phái sinh
• Vỡ nợ (Default)
• Ngân hàng lưu ký
• Thanh toán tiền mặt và giao hàng
• Thuật ngữ tài chính

Câu hỏi thường gặp

CCP là gì, nói ngắn gọn?

Là tổ chức bù trừ trung tâm, đứng làm đối tác cho cả bên mua và bên bán trên sàn để bảo đảm hợp đồng được thực hiện.

CCP có giống ngân hàng lưu ký không?

Không. Ngân hàng lưu ký giữ tài sản cho khách hàng. CCP nhận rủi ro đối tác và quản lý ký quỹ.

CCP có loại bỏ hoàn toàn rủi ro không?

Không. CCP giảm rủi ro đối tác nhưng không loại bỏ rủi ro giá. Bản thân CCP cũng có thể gặp sự cố khi có biến cố cực đoan.

Giao dịch CFD có qua CCP không?

Thường là không. CFD là sản phẩm OTC, đối tác của bạn là broker. Xem thêm Quản lý rủi ro.