Định nghĩa ngắn
Bù trừ (clearing) là bước xác nhận và tính toán nghĩa vụ của các bên sau khi lệnh đã khớp. Thanh toán (settlement) là bước chuyển tiền và tài sản thật để giao dịch hoàn tất.
Khớp lệnh chỉ là hai bên đồng ý về giá. Giao dịch chỉ xong khi bên mua đã nhận tài sản và bên bán đã nhận tiền.
Sẵn sàng thử trên tài khoản thật hoặc demo?
Liên kết đối tác · giao dịch có rủi ro thua lỗ cao
Định nghĩa chính xác hơn
Clearing gồm các việc sau:
- đối chiếu chi tiết giao dịch giữa các bên;
- tính nghĩa vụ ròng của từng thành viên (netting);
- quản lý rủi ro trước ngày thanh toán, thường bằng ký quỹ và tài sản bảo đảm.
Trên nhiều sàn, một đối tác trung tâm (CCP) đứng giữa hai bên. CCP trở thành người mua đối với mọi người bán và người bán đối với mọi người mua (novation).
Settlement thường theo nguyên tắc giao chứng khoán đồng thời với thanh toán (DvP). Tiền và tài sản chỉ được chuyển khi cả hai phía cùng sẵn sàng. Ngày thanh toán thường được ghi là T+n, trong đó T là ngày giao dịch. Chu kỳ cụ thể do quy định của từng thị trường đặt ra.
Ở thị trường chứng khoán Việt Nam, khâu lưu ký và bù trừ thanh toán chứng khoán do tổ chức lưu ký và bù trừ trung ương thực hiện. Tiền đi qua ngân hàng thanh toán.
Ví dụ giả định
Trong cùng một ngày, khách của công ty chứng khoán M mua cổ phiếu X. Khách khác của chính công ty M lại bán cổ phiếu X.
- Không bù trừ: từng giao dịch được chuyển tiền và chuyển cổ phiếu riêng lẻ.
- Có bù trừ ròng: hệ thống cộng hết lượng mua và lượng bán của M. Đến ngày thanh toán, M chỉ nhận hoặc giao phần chênh lệch ròng, cả cổ phiếu lẫn tiền.
Netting làm giảm lượng tiền và tài sản cần chuyển. Nó cũng giảm rủi ro khi một bên không đủ khả năng thanh toán.
Thuật ngữ này xuất hiện ở đâu
- Báo cáo môi giới chứng khoán: cột "ngày thanh toán" và số dư "tiền chờ về", "chứng khoán chờ về".
- Sao kê tài khoản: phân biệt giao dịch đã khớp và giao dịch đã thanh toán.
- Tin tức: rút ngắn chu kỳ thanh toán, lỗi thanh toán (settlement fail), rủi ro đối tác khi một CCP hoặc ngân hàng gặp sự cố.
- Ngoại hối giao ngay: có rủi ro thanh toán ngoại hối (Herstatt risk). Đây là trường hợp một bên đã chuyển tiền tệ của mình nhưng chưa nhận được tiền tệ kia.
Trường hợp đặc biệt
- Thanh toán thất bại: bên bán không giao đủ tài sản đúng hạn. Khi đó có thể bị phạt, bị mua bù (buy-in) hoặc bị hoãn thanh toán.
- Thanh toán tiền mặt và giao hàng: với hợp đồng tương lai, lúc đáo hạn có thể chỉ trả phần chênh lệch tiền hoặc phải giao tài sản thật.
- Thanh toán hằng ngày theo giá thị trường: với phái sinh niêm yết, lãi lỗ được ghi nhận mỗi ngày qua ký quỹ biến đổi.
- CFD và forex OTC: không có CCP. Nhà môi giới là đối tác giao dịch trực tiếp. Lãi lỗ được ghi vào số dư khi đóng vị thế. Vị thế giữ qua đêm có thể bị tính phí swap. Giao dịch CFD có đòn bẩy có thể làm mất tiền rất nhanh.
Thuật ngữ liên quan
- Đối tác trung tâm (CCP)
- Ngân hàng lưu ký
- Khớp lệnh và khớp một phần
- Ngày GDKHQ
- Ngày hết hạn
- Hợp đồng kỳ hạn
- Vỡ nợ (Default)
- Thuật ngữ tài chính
Câu hỏi thường gặp
Clearing và settlement khác nhau thế nào?
Clearing là xác nhận và tính toán nghĩa vụ của các bên. Settlement là chuyển tiền và tài sản để hoàn tất giao dịch. Clearing luôn diễn ra trước settlement.
Vì sao cổ phiếu mua rồi chưa về tài khoản ngay?
Lệnh đã khớp nhưng chưa đến ngày thanh toán theo chu kỳ T+n của thị trường. Trong thời gian này, cổ phiếu hiện là "chờ về".
Bù trừ ròng có lợi gì?
Bù trừ ròng giảm lượng tiền và tài sản phải chuyển. Nó cũng giảm rủi ro khi một bên không thanh toán được.
Giao dịch CFD có qua clearing không?
CFD OTC thường không qua CCP của sàn. Nhà môi giới là đối tác trực tiếp, nên rủi ro đối tác nằm ở chính nhà môi giới.
