Thâm hụt ngân sách là gì? Cách tính bội chi

Định nghĩa ngắn

Thâm hụt ngân sách (fiscal deficit, còn gọi là bội chi ngân sách hay thâm hụt tài khóa) là phần chi tiêu của chính phủ vượt quá tổng thu trong cùng một kỳ ngân sách, thường là một năm tài khóa.

Nếu thu lớn hơn chi, chính phủ có thặng dư ngân sách. Nếu thu bằng chi, ngân sách cân bằng.

Định nghĩa chính thức và cách tính

Công thức cơ bản:

Thâm hụt = Tổng chi − Tổng thu

Tổng thu gồm thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác của nhà nước. Tiền vay không được tính là thu.
Tổng chi gồm chi thường xuyên (lương, vận hành bộ máy), chi đầu tư và chi trả lãi vay.

Trong cách tính phổ biến, khoản trả nợ gốc không được tính vào chi. Khoản này là hoạt động tài trợ, tức là cách chính phủ bù đắp phần thâm hụt. Phần thâm hụt thường được bù bằng phát hành trái phiếu, vay trong nước, vay nước ngoài hoặc dùng quỹ dự trữ.

Để so sánh giữa các nước, thâm hụt thường được tính theo tỷ lệ phần trăm của GDP. Cách đọc tương tự tỷ lệ nợ công trên GDP.

Các khái niệm cần phân biệt

Khái niệm	Ý nghĩa
Thâm hụt tổng thể	Tổng chi trừ tổng thu, đã gồm chi trả lãi
Thâm hụt sơ cấp (primary deficit)	Thâm hụt tổng thể sau khi loại chi trả lãi vay
Thâm hụt cơ cấu	Phần thâm hụt vẫn còn khi nền kinh tế ở mức sản lượng tiềm năng
Thâm hụt chu kỳ	Phần thâm hụt do chu kỳ kinh tế gây ra, ví dụ thu thuế giảm khi suy thoái

Trường hợp đặc biệt

Một nước có thể có thặng dư sơ cấp nhưng vẫn thâm hụt tổng thể nếu chi trả lãi vay lớn.
Số liệu có thể khác nhau tùy cách hạch toán: theo tiền mặt hay theo dồn tích, chỉ ngân sách trung ương hay toàn bộ khu vực công.
Thâm hụt kép (twin deficits) là khi thâm hụt ngân sách và thâm hụt tài khoản vãng lai xảy ra cùng lúc. Xem thêm tài khoản vốn và tài chính.

Ví dụ minh họa (giả định)

Giả sử trong một năm, chính phủ nước X có:

Tổng thu là T
Chi thường xuyên và chi đầu tư là C
Chi trả lãi vay là L

Thâm hụt tổng thể bằng (C + L) − T. Thâm hụt sơ cấp bằng C − T.

Nếu T lớn hơn C nhưng nhỏ hơn C + L, nước X có thặng dư sơ cấp nhưng vẫn bội chi tổng thể. Phần chênh lệch đó phải được bù bằng vay mới, nên nợ công tăng lên.

Thuật ngữ này xuất hiện ở đâu

Lịch kinh tế trên các nền tảng giao dịch và trang tin tài chính, dưới các tên như "Budget Balance", "Federal Budget" hoặc "Government Budget".
Báo cáo ngân sách của bộ tài chính và báo cáo của các tổ chức quốc tế.
Tin tức về phát hành trái phiếu chính phủ, xếp hạng tín nhiệm và chính sách thắt lưng buộc bụng.

Trong phân tích cơ bản, thâm hụt ngân sách là một trong các dữ liệu dùng để đánh giá lợi suất trái phiếu như Bund, chênh lệch tín dụng và rủi ro tỷ giá. Phản ứng của thị trường với số liệu này không cố định và không thể dự đoán chắc chắn. Giao dịch CFD và forex có đòn bẩy có thể làm bạn mất tiền rất nhanh khi giá biến động mạnh quanh các tin tức. Xem thêm quản lý rủi ro.

Thuật ngữ liên quan

Câu hỏi thường gặp

Thâm hụt ngân sách và nợ công khác nhau thế nào?

Thâm hụt là con số của một kỳ, thường là một năm. Nợ công là tổng số nợ tích lũy qua nhiều năm. Mỗi năm thâm hụt thường làm nợ công tăng thêm.

Bội chi ngân sách có phải lúc nào cũng xấu không?

Không hẳn. Chính phủ có thể chủ động bội chi để đầu tư hoặc hỗ trợ kinh tế khi suy thoái. Rủi ro tăng lên khi thâm hụt kéo dài và chi trả lãi vay ngày càng lớn.

Fiscal deficit là gì trong lịch kinh tế?

Đó là số liệu cán cân ngân sách. Giá trị âm thể hiện thâm hụt, giá trị dương thể hiện thặng dư.

Thâm hụt tài khóa có giống thâm hụt thương mại không?

Không. Thâm hụt tài khóa liên quan đến thu và chi của chính phủ. Thâm hụt thương mại là khi giá trị nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu.